Skip to main content

Full text of "Historia septem sapientum. II. Johannis de Alta Silva Dolopathos, sive De rege et septem sapientibus"

See other formats 


Alfons  Hilka 

Historia  septera 
sapientum.  2. 


o 


Sammlung  mittellateinischer  Texte 


herausgegeben  von 

Alfons  Hilka 

=====    5.  ' 


Historia 
septem  sapientum.    II. 

Johannis  de  Alta  Silva  Dolopathos 

sive 

De   rege  et  septem  sapientibus 

nach  den  festlandischen  Handschriften  kritisch  herausgegeben 

von 

Alfons  Hi  I  ka 


Heidelberg  1913 

Carl  Winter's  Universitatsbuchhandlung 

Verlags-Nr.  869. 


FEB  121935 

16J2 


Alle  Rechte,   besonders  das  Recht  der  ttbersetzung  in  fremde  Sprachen, 
werden  vorbehalten. 


PIAE  MEMORIAE 

FRANCISCI  SKUTSCH 

SVMMO  DESIDERIO 
D.  D.  D. 


i* 


Inhaltsverzeichnis. 


Seite 

Einleitung VII 

Text:  Praefatiuncula 1 

Historia 4 

Historia  primi  sapientis:  Canis 45 

Historia  secundi  sapientis:  Gaza 49 

Historia  tertii  sapientis:  Senex 57 

Historia  quarti  sapientis:  Creditor 63 

Historia  quinti  sapientis:  Viduae  filius 68 

Historia  sexti  sapientis:    Latronis  filii 71 

Polyphemus 73 

Striges 75 

Historia  septimi  sapientis:  Cygni 80 

Historia  Virgilii:  Puteus 88 

Index  nominum 109 

Anmerkungen 111 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/historiaseptemsaOOdolo 


VII 


Einleitung. 

Das  Erstlingswerk  des  Monches  Johannes  aus  der  Zister- 
zienserabtei  Alta  Silva  (spater  Haute-Seille),  zum  Bistum  Nancy 
gehorend,  das  er  in  seiner  Praefatiuncula  an  den  Bischof 
Bertrand  von  Metz  (auf  dem  Bischofsstuhl  1179—1212)  gerichtet 
hat,  ist  einer  der  friihesten  Zeugen  fur  die  Verbreitung  des 
okzidentalischen  Zweiges  der  groften  Gruppe  der  Geschichte  der 
Sieben  weisen  Meister.  Der  Verfasser  bezeichnet  es  als  nopus- 
culum  de  rege  et  septem  sapientibus"  und  behauptet,  sich  auf 
die  miindliche  Uberlieferung  (non  ut  uisa}  sed  ut  audita  107, 
29)  zu  stiitzen. 

Erhalten  ist  das  Werk  in  folgenden  Handschriften : 
1.  L=  Stadtbibliothek  Luxemburg,  Nr.  110,  Pergament,  Ende 
XIII.  Jhdts.,  fol.  139ia— 170vb.  Stammt  aus  der  Bibl.  der 
Abtei  Orval  (fol.  lr  von  spaterer  Hand:  Bibliothecae  Au- 
reae  Vallis,  und  fol.  174v  von  einer  gleichzeitigen :  liber 
sancte  Marie  Aureeuallensis.  quis  eum  abstulerit  anathema 
sit).  Ausfuhrlich  beschrieben  von  Studemund,  Ztschr. 
f.  dt.  Alt.  XVIII  (1875),  221  fif.  Sonstiger  Inhalt  der 
Sammelhs.  von  8  Handen:  Liber  Solini  de  rememorabi- 
libus  mundi  (fol.  1 — 29rb),  Epitome  Julii  Valerii:  Omni- 
potentis  Alexandri  hic  conscripta  tenentur  |  Ortus  et  occasus 
necnon  et  prelia  seua  (fol.  29va— 37vb),  Epistola  Alexandri 
Magni  ad  Aristotelem  de  mirabilibus  Indie,  unvollstandig 
(fol.  37vb — 4-0vb),  Freculfi  episcopi  Lexoviensis  historiarum 
libri  (fol.  41 la—  138vb),  Historia  Garoli  Magni  (fol.  170vb 
bis  174ra),  dahinter  Genealogia  comitum  Bulonensium, 
cf.  Mon.  Germ.  SS.  IX,  299  ff.  (fol.  174ra~rc),  Historia 
Tartharorum  edita  a  fratre  Johanne  de  Plano  Carpini 
ordinis  fratrum  minorum,  cf.  Fabricius,  Bibl.  med.  aet. 
lat.  IV,  346  (fol.  175»— 187 ra),  Quot  Bela  rex  Hungaro 


VIII  Einleitung. 

rum  uelut  dominus  papa  nuntios  ad  Thartharos  direxit 
(fol.  187ra— rb),  ein  anonymes  Sttick  zur  Hunnengeschichte 
bis  zum  Tode  Attilas  (fol.  187va— 190va). 

Nur  die  Vorrede  war  bekannt  durch  Martene,  Amplissima 
collectio  I,  949.  Wahrend  der  franz.  Revolution  ging  1793  die 
Abtei  in  Flammen  auf.  H.  Oesterley  (vgl.  seine  Erstausgabe: 
Johannis  de  Alta  Silva  Dolopathos  sive  de  rege  et  septem  sa- 
pientibus,  Straftburg  1873,  IX  ff.)  hatte  das  Gluck,  den  Kodex 
in  Luxemburg  zu  entdecken;  denn  die  Monche  hatten  nebst 
einem  Teile  ihrer  Bucherschatze  durch  einen  unterirdischen 
Gang  entfliehen  konnen  und  sich  in  dieser  Stadt  angesiedelt. 
Einer  der  gliicklichsten  Funde  hat  somit  die  Forschung  dieses 
Gebietes  in  die  richtigen  Bahnen  gelenkt. 

2.  P  =  Univ.-Bibl.  Prag,  Nr.  2125,  Papier,  Anfang  XV.  Jhdts., 

fol.  126ra — 160rb:  Incipit  Cronica  Lucinii  Anno  1410 
conscripta.  Zum  sonstigen  Iuhalt  (darunter  Gesta  Ro- 
manorum,  Historia  Apollonii  Tyrii,  Fulgentii  Imagines 
deorum)  vgl.  die  Beschreibung  bei  Truchlaf,  Gat.  codd. 
mss.  lat.  qui  in  bibl.  publ.  atque  Univ.  Pragensis  asser- 
vantur,  Prag  1905,  t.  II,  p.  880. 

3.  p  =  Bibl.  des  Metropolitankapitels  in  Prag,  G.  42,  Papierr 

1.  Halfte  XV.  Jhdts.,  fol.  33 ra— 67 rb.  Inhalt:  Vitae  et 
dicta  philosophorum,  Liber  mineralium,  Jacobi  de  Gessulis 
de  moribus  et  officiis  viventium  (mit  Bildern).  Vgl.  A. 
Podlaha,  Die  Bibl.  des  Prager  Metropolitankapitels  = 
Topographie  der  histor.  u.  Kunstdenkmaler  im  Konigreich 
Bohmen  II,  2,  Prag  1904,  S.  189  ff. 

Beide  Prager  Hss.  entdeckte  schon  1864 — 1867  A. 
Mussafia  und  berichtete  dariiber  in  den  Sitzungsber.  der 
Wiener  Akademie,   phil.-hist.  Klasse,  LVII  (1867),  37  ff. 

4.  V  =  Hofbibl.  Wien  4739,  Papier,  geschr.  1459-1460,  fol. 

129ra — 182ra:  Hystoria  pulcherrima  ac  delectabilis  Luci- 
nij  qui  fuit  discipulus  Virgilij  magni  philosophi.  vtilis 
pro  humilitate  paciencia  obediencia  castitate  et  silencio 
seruandis.  Mahrischen  Ursprungs,  denn  fol.  1 .  Iste  liber 
domus  sancte  trinitatis  prope  Brunnam  ordinis  Carthu- 
siensis  in  Kunigsfel  (cf.  Wolny,  Kirchl.  Topographie  von 
Mahren  I,  206  ff.),  vgl.  auch  fol.  163ra:  herbae  quam  vo- 
camus  ohnicze  fasciculum.     Sonstiger   Inhalt:    Speculum 


Einleitung.  IX 

humanae  salvationis,  geschr.  1459,  Burchardi  de  Monte 
Sion  terrae  sanctae  descriptio,  Hystoria  Grisheldis  mulieris 
fidelis,  Historia  infidelis  mulieris  (die  Geschichte  des 
Freiherrn  Rudolf  von  Schlusselberg,  hgb.  A.  Schonbach, 
Studien  zur  Erzahlungsliter.  des  MA.  V  =  Sitzungsber. 
der  Wiener  Akademie,  phil.-hist.  Klasse,  GXLV  (1902), 
1 — 66),  Historia  de  quodam  iuvene  Gluniacensi  pro  con- 
temptu  hujus  seculi  et  de  futura  vita,  geschr.  1460  (die 
Legende  vom  ital.  Konigssohne  im  Paradiese,  Analyse 
bei  Mussafia  a.  a.  0.  XLVIII  (1864),  259;  R.  Kohler 
in  Kl.  Schriften  II,  224  ff. ;  Reii3enberger  in  Ztschr.  des 
Vereins  f.  Volkskunde  XI  (1901),  dann  besonders  Schon- 
bach  a.  a.  0.,  S.  66  —  70),  Historia  Karolomanni  magni 
Karoli  filii  (Mussafia  a.  a.  0.,  S.  261;  Schonbach  a.  a.  0., 
S.  71—74),  Quedam  pulcherrima  narracio  de  duobus  sociis 
(die  zweite  Renner  Relation,  vgl.  Mussafia  a.  a.  0.,  S.  262; 
Schonbach  in  den  Sitzungsber.  der  Wiener  Akad.,  phil.- 
hist.  Klasse,  GXXXIX  (1898),  56  ff.  und  GXLV  (1902), 
74 — 78),  Hystoria  Joseph  translata  de  arabico  in  latinum 
per  fratrem  Alfonsum  Bonihominis  Hyspanum  ordinis 
predicatorum  (Mussafia  gibt  Ausziige  a.  a.  0.,  S.  265), 
Testamentum  duodecim  filiorum  Jacob  (Roberto  Lincol- 
niensi  interprete,  vgl.  Schonbach  a.  a.  0.   1902,  S.  78). 

Von  Mussafia  1864  entdeckt  und  in  grofteren  Ausziigen 
mitgeteilt,  womit  zuerst  das  lat.  Original  der  altfranz.  Dichtung 
(s.  u.)  ans  Licht  kam.  Mussafia  gebuhrt  demnach  das  Ver- 
dienst,  als  erster  die  lat.  Uberlieferung  des  Stoffes  hervorgezo- 
gen  zu  haben. 

5.  0  =  Univ.-Bibl.  Innsbruck,  Nr.  60,  Papier,  geschr.  1471, 
fol.  168r — 210r:  Hystoria  Lucinij  regis  cum  doctore  Vir- 
gilio.  Auf  dem  Vorsatzblatt :  Das  puech  hat  Cristoff 
Ruether  geben  den  erwirdigen  frawen  in  vnser  frawen 
tal  ziv  voldepp  Anno  &CLXXI0,  ebenso  zuletzt  fol. 
248v.  Sonstiger  Inhalt:  Ammonicio  b.  Augustini  ad 
matrem,  Hystoria  beati  Ewsebij  ad  beatum  Damasum 
episcopum  Portuensem  et  ad  xpianissimum  Theodomum 
Romanorum  senatorem  de  morte  gloriosissimi  Jeronimi 
doctoris  exemij  et  ad  beatum  Cirillum,  Epistola  sancti 
Cirilli  Jerosolimitani  episcopi  ad  b.  Augustinum  de  mira- 
culis  beati  Jeronimi,  Historia  de  quodam  rege  (Albanus- 


X  Einleitung. 

legende),  Barlaam  et  Josaphat,  Hystoria  Appolonij  regis 
Tyri,  De  sancta  Maria  Magdalena,  endlich  dt.  Ghlager 
vber  den  tod  in  34  Kapiteln. 

Von  Oesterley  gefunden,  aber  nicht  naher  beschrieben. 

6.  M=London,  Brit.  Museum,  Additional  18922,  Pergament, 
XV.  Jhdt.,  fol.  61 rb—  146rb.  Diese  Hs.  hat  mehrere 
Stiicke,  die  sich  auf  Bohmen  und  Schlesien  beziehen. 
Incipit  prologus  in  tractatum  lucinius  appeltatum,  aber 
der  Wortlaut  dieses  kurzen  und  unbedeutenden  Prologs 
(bei  Ward,  Gatalogue  of  Romances,  London  1893,  II, 
232)  hat  so  gut  wie  gar  nichts  mit  unserer  Praefatiun- 
cula  zu  tun.  Explicit  tractatus  lucinius  appellatus.  — 
Ausfiihrlich  beschrieben  (16  Stiicke)  von  Ward  (a.  a.  0., 
S.  228—234).  Da  keine  Hs.  iiber  den  Kanal  wandern 
darf,  so  haben  wir  uns  mit  den  von  Ward  gemachten 
und  von  Herrn  J.  Herbert  privatim  erganzten  Angaben 
begniigen  miissen,  sicherlich  ohne  daft  dadurch  unsere 
Ausgabe  einen  grofien  Schaden  erleidet. 

Was  das  Verhaltnis  dieser  6  Hss.  zueinander  anbelangt, 
so  ergibt  sich  ohne  weiteres  die  Einteilung  in  die  westliche 
(lothringische)  und  ostliche  (bohmisch-mahrische)  Gruppe.  Die 
letztere  erscheint  oft  arg  gekiirzt  und  von  falschen  oder  will- 
kiirlichen  Lesarten  im  Laufe  der  langen  Zwischenzeit  durch- 
setzt.  Dabei  gehoren  0  und  V  mit  M  enger  zusammen,  wahrend 
mir  P  ein  direkter  Ableger  von  p  zu  sein  scheint.  FoJgendes 
Schema  mag  dies  veranschaulichen: 

0 


(  A. 

l  p         y1 

I       /l\ 

P        0  VM 

Die  Mangel  der  Erstausgabe  von  Oesterley  sind  bald  er- 
kannt  worden.  Nicht  nur  hat  er  L  ofters  falsch  gelesen  oder  sich 
kiirzere  Auslassungen  erlaubt,  sondern  auch  die  Bedeutung  der 
zweiten  Hss.-Gruppe  unterschatzt,  obwohl  er  ofters,  wie  es 
scheint,  aus  0  wenig  zuverlassige  Lesarten  in  den  Text  gesetzt 


Einleitung.  XI 

hat.  Schon  langst  ist  daher  eine  Neuausgabe  von  G.  Paris 
und  Studemund  beabsichtigt  worden,  aber  nicht  zur  Ausfiih- 
rung  gelangt.  Den  mangelhaften  Text  von  Oesterley  will 
demnach  unsere  Edition  durch  den  erstmaligen  Versuch  eines 
kritischen  Verfahrens  auf  Grund  des  (fast)  vollstandigen  Mate- 
rials  endgiiltig  ersetzen.  Aufs  neue  ergab  sich  die  Uberlegen- 
heit  der  so  alten  Hs.  L,  die  an  nicht  gerade  zahlreichen  Stellen 
durch  den  Rest  der  spateren  Uberlieferung  korrigiert  werden 
muftte.  Dankbar  konnten  wir  die  Besserungsvorschlage  mehrerer 
hervorragender  Textkritiker  zu  Hilfe  nehmen,  wie  G.  Paris 
(G.  P.),  Romania  II  (1873),  481  ff.T  R.  Kohler  (K.),  Jahrb.  f. 
rom.  u.  engl.  Lit.  XIII,  328  ff.,  Studemund  (St.),  Ztschr.  f. 
dt.  Altertum  XVII,  415-425  und  XVIII,  221—250,  dazu  A. 
Eberhard  (Eb.)  in  seiner  sehr  seltenen  Schrift:  A.  Eberhardi 
in  J.  de  Alta  Silva  librum  qui  inscribitur  Dolopathos  emenda- 
tionum  spicilegium,  Magdeburg  1875,  Fries,  16  S.  (Munchen, 
Hofbibl.). 

Auf  dem  lat.  Prosatext  des  Johannes,  der  gegen  Ende  des 
XII.  Jhdts.  anzusetzen  sein  wird,  ist  das  umfangreiche  altfranz. 
Epos  (12901  Achtsilbner)  des  Herbert  entstanden,  eines  be- 
gabten  Dichters,  der  am  Hofe  Konigs  Philipp  August  (f  1223) 
gelebthat.  Ausgabe  von  Anatole  de  Montaiglon,  Li  Romans 
de  Dolopathos,  Paris  1856.  Zu  den  dort  beniitzten  zwei 
Pariser  Hss.  tritt  auteer  Montpellier,  nr.  436  (G.  Paris  a.  a.  0.  503) 
jetzt  ein  Fragment  (1  Blatt)  aus  Bibl.  Nat.  nouv.  acq.  fr.  934, 
nr.  6  hinzu,  vgl.  P.  Meyer,  Bulletin  de  la  societe  des  anciens 
textes  francais,  1896,  71  ff.  Zur  Dichtung  siehe  auch  Grobers 
Grundr.  II,  1,  608 — 610.  Jhr  Text  geht  sicher  auf  x  zuriick, 
wie  schon  die  Erklarung  des  Namens  Dolopathos  zeigt:  v.  134 
Por  ce  ot  non  Dolopathos,  Car  il  soufri  trop  en  sa  vie  De  do- 
leur  et  de  tricherie.  Denn  nur  L  hat  die  Erklarung  4,7:  dolum 
vel  dolorem  paciens,  y  laftt  dagegen  dolum  vel  weg.  Vgl.  ferner 
die  Ubereinstimmungen  mit  L:  arioli  2,29  =  v.  1 148 ;  acuti  15,9 
=  1430;  postulabant  17,1  =  1670;  ad  Palernitanum  25,28  = 
2713;  keinerlei  Abkiirzung  des  Wortlauts  56,29—57,5  =  6526 
bis  6549;  vor  allem  auch  70,50—71,5  =  7950—76;  bezeichnend 
ferner  in  olorum  morem  84,8=  9693;  consederint  86,5  =  9919; 
igneoque  94,21  =  11773;  kein  Zusatz  von  y  89,5/6  =  11102 
(dagegen  hat  der  Dichter  die  Empedoklesstelle  ausgelassen,  eben- 
falls  den  liber  logostelios)  u.  a.  m.  Der  frz.  Roman  hat  sich 
als  eine  ziemlich  getreue  Ubersetzung  des  lat.  Originals  heraus- 


XII  Einleitung. 

gestellt,  neu  ist  nur  die  Einfiihrung  der  Geschichte  Inclusa  und 
ihre  nicht  gerade  geschickte  Verkniipfung  mit  Pateus  in  der 
Erzahlung  Virgils.  Dazu  treten  zwei  Zusatze  in  Gaza.  G.  Paris 
nimmt  daher  eine  doppelte  Redaktion  des  lat.  Dolopathos  durch 
Johannes  selbst  an. 

Die  Hs.  1279  der  Leipziger  Univ.-Bibliothek  (XV.  Jhdt.) 
enthait  eine  auf  y  zuruckgehende  deutsche  Ubersetzung 
einzelner  unserer  Erzahlungen,  die  M.  Haupt  in  seinen  Alt- 
deutschen  Blattern  I,  Leipzig  1836,  S.  119  ff.,  abgedruckt  hat: 
Latronis  filh  —  Cygni  —  Gaza  —  Greditor  —  Senex  —  Puteus. 

Johannes  de  Alta  Silva  hat  im  allgemeinen  den  Rahmen 
der  Sieben  weisen  Meister  beibehalten,  aber  die  Erzahlungen 
der  Konigin  vollig  unterdriickt.  Nach  Gomparetti,  Ricerche 
intorno  al  libro  di  Sindibad,  Milano  1869,  erzahlte  in  der  Ur- 
form  dieses  Kreises  jeder  Weise  nur  eine  Geschichte,  auf  die 
die  Konigin  antwortete.  Im  orientalischen  Zweige  bringt  ein 
jeder  deren  zwei.  Im  lat.  Dolopathos  hat  sich  daraus  nur 
Ganis  heriibergerettet,  dagegen  zeigen  Beriihrung  mit  der  west- 
lichen  Form,  wie  sie  uns  in  den  frz.  und  lat.  Fassungen  der 
Historia  septem  sapientum  entgegentreten,  nur  drei  Erzahlungen, 
namlich  Ganis,  Gaza  und  Puteus  (dazu  tritt  Jnciusa  im 
franz.  Dolopathos).  Den  Rest  (5  Stoffe)  hat  Johannes  aus  anderen 
Quellen  heriibergenommen  und  schliefjlich  als  einzigen  Lehrer 
des  Prinzen,  dem  er  wie  dem  Vater  einen  besonderen  griech.- 
lat.  Namen  zuweist,  Virgil  hingesteilt.  Das  Milieu  ist  Sizilien 
mit  der  Hauptstadt  Palermo  (irrtiimlich  gilt  dann  die  Geburts- 
statte  des  Dichterphilosophen  als  eine  sizilische  Stadt,  vgl.  aber 
v.  1.  zu  14,2),  das  Kolorit  aber  durchaus  noch  heidnisch.  Daher 
hat  der  Monch  dem  Ganzen  die  Bekehrungsgeschichte  des  Lu- 
cinius  (unter  dem  Einflusse  von  Barlaam  und  Josaphat)  an- 
gehangt,  deren  Mittelpunkt  eine  Apologie  des  Ghristentums 
gegen  das  Heidentum  bildet.  Eine  eingehende  Wiirdigung  des 
ganzen  Werkes  und  Herberts  hat  namentlich  G.  Paris,  Romania  II, 
485  ff.  gegeben,  vgl.  auch  Oesterleys  Einleitung,  XIII  ff. 

Zur  Bibliographie  der  einzelnen  Erzahlungen  sei  nach- 
driicklich  auf  V.  Ghauvin,  Bibliogr.  des  ouvrages  arabes,  VIII 
(Liittich  1904),  30—31  verwiesen,  der  auch  die  allgemeine 
Literatur  ausfiihrlich  beigebracht  hat.  Dasselbe  gilt  von  K. 
Gampbell,  The  seven  Sages  of  Rome,  Boston  1907.  Die  fol- 
genden  Angaben  sollen  nur  auf  die  Hauptdarstellungen  der 
betreffenden  Motive  aufmerksam  machen. 


Einleitung.  XIII 

I.  Canis.     Ghauvin   VIII7    nr.  31.      Campbell,    p.  LXXIX. 

Wesselski,  Monchslatein,  Leipzig  1909,  nr.  XXXI. 
II.  Gaza.  Chauvin  VIII,  nr.  225.  Campbell,  p.  LXXXV. 
R.  Kohler,  Kl.  Schriften  I,  201—209.  G.  Paris,  Le  conte 
de  Rhampsinite  in  Revue  de  1'hist.  des  Religions  55 
(1907),  151  — 187.  267—316.  G.  Huet,  Romania  XXXVII 
(1908),  162. 

III.  Senex.  Chauvin  VIII,  nr.  244.  Mussafia  in  Sitzungsber. 
der  Wiener  Akad.;  ph.-hist.  Kl.,  LXIV  (1870),  595  ff.,  dazu 
R.  Kohler,  Kl.  Schriften  II,  401—405.  Schon  bei  Ratherius, 
auch  in  Alexandri  Neckam  de  naturis  rerum  (ed.  Wright), 
p.  255.     Gesta  Rom.  (ed.  Oesterley),  nr.  124. 

IV.  Greditor.  Ghauvin  VIII,  nr.  245;  IX,  p.  94.  R.  Kohler, 
Kl.  Schr.  I,  211.  Gesta  Rom.,  nr.  195.  Simrock,  Quel- 
len  des  Shakespeare2 1,  213  ff.  Wesselski,  Monchslatein, 
nr.  CXXXVIII. 

V.  Viduae  filius.  Chauvin,  nr.  246.  R.  Kohler,  Ki.  Schr.  II, 
380.     G.  Paris,  La  legende  de  Trajan,  Paris  1878. 

VI.  Latronis  filii.  Polyphemus.  Chauvin  VIII,  nr.  247; 
IX,  p.  93.  W.  Grimm  in  Abh.  Rerliner  Akad.  1857,  4—7. 
Striges.  R.  Kohler,  Kl.  Schr.  I,  182—184.  0.  Hack- 
mann,  Die  Polyphemsage,  Helsingfors  1904. 

VII.  Gygni.    Chauvin  VIII,  nr.  248.    G.  Paris,  Romania  XIX, 

314-340.    G.  Huet,  Romania  XXXIV  (1905),  206-214. 
VIII.  (Inclusa    im   frz.    Dolopathos.      Ghauvin   VIII,    nr.  67. 

Campbell,  p.  CIX.     Sammlung  mittellat.  Texte  4,  Hist.  s. 

sap.  I,  p.  XX  u.  30 ff.).   Puteus.    Chauvin  VIII,  nr.  224; 

IX,  .nr.  12.    Campbell,  p.  XC.     Wesselski,  Monchslatein, 

nr.  LXVII. 
Meinen  verbiridlichsten  Dank  statte  ich  den  sehr  verehrten 
Ribliotheksvorstanden  in  Innsbruck,  Luxemburg,  Prag  und  Wien 
ab,  die  mit  groteter  Liberalitat  die  Dolopathoshandschriften  mir 
zur  Renutzung  in  den  Raumen  der  Rreslauer  Kgl.  Ribliothek 
zugesandt  haben.  Herrn  Domkapitular  Dr.  Anton  Podlaha  in 
Prag  verdanke  ich  eine  Photographie  der  Hs.  aus  der  dortigen 
Metropolitanbibliothek,  dem  ich  gleichfalls  fiir  seine  Muhewal- 
tung  herzlich  danke.  Vielleicht  ist  es  rnir  gelegentlich  vergonnt, 
iiber  die  Londoner  Hs.  Naheres  zu  berichten,  sobald  ich  wieder 
die  Mu6e  gewinne,  uber  den  uns  trennenden  Kanal  zu  fahren. 
Es  mag  auch  als  Entschuldigung  gelten,  daft  ich  bei  den  ohnehin 
gebrachten  erheblichen  Opfern  mich  nicht  entschliefien  konnte, 


XIV  Einleitung. 

die  Kosten  des  Photographierens  jener  mehr  als  80  Blatter  des 
englischen  Kodex  auf  mich  zu  nehmen. 

Mit  einem  Gefuhle  tiefer  Wehmut  lege  ich  nach  Aus- 
arbeitung  dieses  Bandchens  der  aufstrebenden  Sammlung  mittel- 
lateinischer  Texte  die  Feder  aus  den  Handen.  Ein  hartes  Ge- 
schick  hat  den  verehrten  und  geliebten  Meister  hinweggerafft, 
der  auch  diesem  Zweige  der  Latinistik  unentwegt  sein  warmes 
Interesse  und  seinen  fordernden  Rat  gewidmet  hat,  unseren 
Prof.  Franz  Skutsch.  Seine  Augen  haben  sich  fur  immer 
geschlossen,  die  gern  auch  noch  iiber  diesen  des  color  latinus 
nicht  ganzlich  entbehrenden  Text  in  milder  und  fein  bessernder 
Kritik  geschweift  waren.  So  sei  denn  die  Widmung,  die  den 
Manen  des  teuren  Lehrers  gilt,  ein  Ausdruck  des  tiefen  Wehs, 
das  seine  getreue  Breslauer  Schule  durchzittert,  und  des  Gelob- 
nisses,  stets  in  seinem  Sinne  der  Wahrheit,  Wissenschaft  und 
Willenskraft  zu  wirken. 


Breslau,  Weihnachten  1912. 


Dr.  Alfons  Hilka, 

Privatdozent  an  der  Universitat. 


fc 


[Praefatiuncula.] 

Eeuerendo  patri  ac  domino  Bertrando,  dei  ordinatione  Metensi 
episcopoT  frater  Johannes,  qualiscumque  in  Alta  Silva  mona- 
chus,  beate  uiuere  et  beatius  uite  curriculum  terminare.  Olim 
dudum  intra  claustralium  latebras  pontificumque  infulas  uirum 
quesieram,  in  quo  sibi  cor  meum  complaceret,  uirum  dico  uir-  5 
tutis,  sanctum,  iustum  et  perfectum,  tam  diuinis  quam  humanis 
legibus  eruditum.  Quesieram  et  defeceram  in  querendo,  de 
inueniendo  utique  desperatus.  Dolebam  ergo  et  quod  operam 
perdidissem  et  quod  ut  credebam  in  ecclesiis  Cristi  circa  me 
positis  omnino  defecisset,  qui  pastoris  uel  saltem  mercennarii  10 
officio  digne  ac  legittime  fungeretur.  Unde  etiam  pre  habun- 
dantiori  tristicia  deducebant  oculi  mei  lacrimas,  et  aquis  palpebre 
mee  iugiter  defluebant,  donec  tandem  michi  in  merore  posito 
uestra  quamuis  sero  luce  clarior  resplendiuit  sanctitudo.  Re- 
spirans  igitur  a  dolore  tanto  lecior  de  inuento  quod  tam  auide  15 
quesieram  effectus  sum,  quanto  antea  grauius  de  non  inuento 
fueram  contristatus.  Visaque  est  michi  uestra  sanctitas  eo  pre- 
ciosior  et  excellentior,  quo  nunc  his  diebus  nostris  qui  mali 
sunt,  rarior  quis  similis  uobis  et  difficilius  inuenitur.  Nam  hoc 
maxime  tempore  secundum  domini  dictum  uix  inuenitur  locus,  20 
ubi  digne  possit  caput  suum  filius  hominis  reclinare,  quia  iam 
defecit  sanctus,  iam  non  est  propheta,  iamque  sicut  populus, 
sic  sacerdos.     Rara  etenim  securis  aurea 

cRaraque  auis  in  terris  nigroque  simillima  cigno/ 

Verum  non  mirandum  quod  uirtutem  sua  preciosiorem  dixerim  25 
raritate,  quamquam  philosophorum  quidam  affirment  ipsam  nullo     • 
modo  posse  minui  uel  augeri.  Si  enim  omne  rarum  ideo  preciosum 
quia  rarum,  quanto  magis  uir  uirtute  et  sciencia  preditus  precio- 
sior  est  omni  precio  estimandus,  qui  uix  in  mille  hominum  milli- 
bus,  uix  in  tocius  orbis  circulo  inuenitur.  Ego  autem  ad  columpnam  30 
firmam  lucernamque  ardentem  ac  lucentem  in  caliginoso  loco, 

24  alboque. 
Sammlung  mittellateinischer  Texte.    5.  1 


uesfram  dico  sanctitatem,  me  totum  conferens  non  quidem  ut  uos 
per  me  firmior  aut  darior  reddamini,  sed  ut  ego  per  uos  et  clarior 
et  melior  efficiar,  presens  opusculum  de  rege  et  septem  sapien- 
tibus  editum,  primicias  scilicet  ingenioli  mei,  uestre  paternitati 
5  transmisi,  et  ut  a  uestre  Minerue  regula  corrigatur  et  a  uobis 
auctoritatem  mutuet  et  patrocinium.  Accipiat  itaque  uestra 
dignacio  libellum  uestro  nomini  consecratum,  accipiat  inquam 
primos  fructus  plante,  quam  plantauit  amicus  uester,  dominus 
Henricus,  monasterii  mei  uenerabilis  dispensator,  utque  uobis  de 

10  cetero  si  quid  contigerit  me  scribere  reuerenter  assurgam,  huic 
libello  uos  patronum,  non  iudicem  prebeatis.  Geterum  rogo 
uos  obnixius  ut  super  hoc  michi  rescribere  dignemini,  quatinus 
uestra  rescriptio  inserta  opusculo  eidem  auctoritatem  prebeat  et 
tutelam.     Bene  ualete,  sanctissime  pater. 

15  "j  Teterum  philosopborum  studium  hoc  totum   fuit  rerum  ueri- 

M  tatem  proprietatemquemultiplici  uarioque  sermone  disquirere, 

regum  bella  et  illustrium  gesta  uirorum,    prout  temporum  de- 

cursus  declarabant,  proprie  et  nude  describere,  rerum  gestarum 

fidem  et  temporum  noticiam  in  exemplum  et  in  admiracionem 

20  posteris  relinquentes.  Vnde  non  modicum  sui  laboris  precium 
consecuti  ad  tanti  honoris  fastigium  attigerunt,  ut  supra  iura 
concessa  mortalibus  ritu  deorum  statuis  aureis  cultuque  diuino 
meruerint  uenerari.  Horum  autem  exemplo  modernorum  quidam 
incitati,  sed  eorum  dicendi  modum  nequaquam  sequentes  animum 

25  et  studium  ad  mendatia  conuerterunt  malueruntque  falsas  laudes 
uel  uituperia  commentari  quam  puram  in  propatulo  positam  dicere 
ueritatem,  conati  insuper  fermento  mendatii  meram  ac  simplicem 
ipsam  corrumpere  ueritatem  et  ueritatis  pallio  mendatium  obum- 
brare,  siquidem  propriis  uoluntatibus  tracti,    prout   libido,    non 

30  ratio  animo  suggerebat,  alios  aliis  non  tam  ueris  quam  adulatoriis 
laudibus  preferentes  indignos  et  immeritos  usque  ad  celi  cul- 
mina  extulerunt,  alios  itidem  eodem  irrationabili  mentis  impetu 
rabido  ore  carpentes  frustatim  ad  Tartara  direxerunt,  per  omnia 
inequales,  dum  hos  uel  illos  supra  modum  laude  uel  vituperio 

35  deprimunt  uel  extollunt.  Illud  etenim  laudabile  Oratii  cmedium 
tenere'  nescientes  in  duo  collacteralia  uicia  dextra  leuaque 
medii  posita  sibique  contraria  corruerunt,  dum  aut  nimium  im- 
mundi  et  sordidi  more  reptilium  serpentiumque  humi  serpunt 
et  ut  porci,  immo  spurci,  paludes  amant  et  sordibus  delectantur, 

4  scilicet]  similiter. 


—     3     — 

aut  dum  nimium  inflati  et  turgidi  uento  potius  quam   sciencia 
instar  uesice  crepitum  dantis  nichil  aliud  quam  uerba  uentosa 
boatu  maximo   proferunt   et  tam   diu   sicut   stipula  uel   nebula 
estiua  uento  rapta  hac  iilacque  per  inane  aeris  feruntur,  donec 
penitus   euanescant.     Fuerunt  eciam   alii   philosophantes,    quos    5 
meJius  dixerim  delirantes,    qui  nec  uerum  nec    uerisimile  quid 
dicentes  ad  tantam  eciam  stulticiam  deuenerunt,  ut  quibusdam 
monstruosarum  fabularum  laruis  repertis  diuersas  partes  sibique 
repugnantes  coniungere  niterentur  monstrisque  libros  suos   re- 
plentes  monstruosam  larualemque  paginam  hominibus  traderent.  10 
Horum  tamen  omnium  studia  diuersa  magnam  utilitatem  sequenti- 
bus  attulerunt,  quia,  dum  regionum  ciuitatumque  leges  et  iura 
commemorant,  dum  prauorum  bonorumque  mores  et  actus  descri- 
bunt  hominum,  dum  his  ridiculosis  fabulis  detinentur,  et  uice  io- 
culatorum  humane  miserie  solatium  prebuerunt  et,  quid  eligendum  15 
quidue  respuendum  foret,  posterorum  iudicio  reliquerunt.    Ego 
autem  dum  ueterum  recolo  studium,  dum  eorum  ammiror  ingenia, 
cuiusdam  regis  gesta,   sub  quo  et  cui  mira  contigerunt,   subito 
in  memoriam  deuenerunt.    Que  quia  adhuc  scriptoribus  intacta 
uel  forsitan  incognita  permanebant,  timens  ne  tanta  tanti  regis  20 
opera   paulatim   successu  temporis  a  memoria  hominum   omni 
cum  tempore  laberentur,  presumpsi  ea   quamquam  elinguis   et 
ydiota,  quamquam  nullius  disciphne  scienciam  assecutus,  saltem 
qualicumque    stillo    describere,    non   tam    materiam   phaleratis 
uerborum   pompis   cupiens    colorare    uel   ut   uerius   decolorare  25 
dicam,  quam  materie  ueritatem,  prout  res  geste  sunt,    simplici 
pedestrique  calamo  satagens  declarare.   Nec  tamen  idcirco  pre- 
sumptionis   seu  temeritatis   argui   me   dignum  iudico,  si   opus 
supra  uires  meas  conatus  sum  aggredi,  cum  non  ostentationis 
uel  inanis  glorie  causa  hoc  attemptauerim,  sed  solius  exercicii  30 
gracia  et  amore  gestorum.     Geterum  rogo  te,  o  lector,  si  quid 
incultum   uel   minus    apte    positum    reppereris,    dones  ueniam 
sciasque  me  non  multum  in  Prisciani  reguiis  desudasse,  necdum 
me  in  florigeros  Quintilliani  Tulliique  ortuJos  recubasse.   Verum 
de  his  hactenus  satis  dictis  ianuam  feliciter  narrationis  nostre  35 
capiamus. 

1  aut]  ut.  —  6  deluantes.  —  24  non  tam]  notam.  —  33  cipriani. 


l* 


_     4      — 

[Historia.] 

Cum  igitur  sub  diuo  Augusto  Romanorum  fortuna  Hitalie  fini- 
bus  non  contenta  latius  se  per  quadrifaria  mundi  climata 
porrexisset  eorumque  imperio  reges  ac  principes  cum  totius 
orbis  latitudine  tam  feliciter  quam  fideliter  subiaeerent,  fuit  rex 
5  quidam  ex  nobilium  Troianorum  sanguine  deriuatus,  qui  quodam 
fatali  presagio  ex  rerum  futurarum  euentibus  nomen  Dolopathos, 
id  est  dolum  uel  dolorem  patiens,  ex  greco  latinoque  sermone 
compositum  sortitus  est.  Hic  itaque  patre  rege  defuncto  regnum 
illud  diues  Sicilie  iure  hereditario  ab  Augusto  Cesare  adhuc  in 

10  annis  puerilibus  recipiens  cepit  ilico  regni  negotia  satis  pro  etate 
et  uiribus  strenue  ac  fortiter  amministrare,  Etenim  sapientum 
ac  seniorum  regni  sui  se  totum  tradens  consiliis  omnibus  tam 
bellis  emergentibus  quam  ciuilibus  causis  obuiabat  consilio  et 
auxilio  premunitus.     Sicque  crescente  etate  et  uiribus  corporis 

15  simulque  uirtute  animi  ac  sapiencia  de  puericia  in  adolescentie 
transiuit  decorem  ac  deinde  paulatim  succrescendo  proficiendo- 
que  de  uirtute  in  uirtutem,  ad  iuuentutis  robur  euadens,  fama 
probitatis  eius  circumquaque  discurrente,  regnis  maximis  circa  se 
prope  et  longe  positis  terror  maximus  effectus   est   in    tantum 

20  ut  eciam  ipsi  reges  de  se  suisque  regnis  solliciti  amiciciam  eius 
magnorum  munerum  precio  mercarentur  nec  se  aliquis  iu  regno 
posse  permanere  fateretur;  si  regem  Dolopathos  in  aliquo  uel 
modicum  offendisset.  Nec  mirum;  erat  enim  in  bellis  pera- 
gendis  acerrimus,  in  muneribus  dandis  largissimus,  in  sermonum 

25  eloquentia  facundissimus,  et  alios  armis,  alios  donis,  alios  uer- 
borum  dulcedine  capiebat.  Girca  uero  minores  et  subditos  ita 
se  mitem  et  clementem  exhibebat,  ut  hunc  patrem  non  regem, 
illos  filios  non  seruos  estimares.  Gausam  pupilli  et  uidue  defen- 
debat  et  pauperum  inopiam  sua  munificentia  subleuabat,  iniuriam 

30  pauperi  irrogatam  sibi  deputans  penam  in  auctorem  iniurie 
quanto  cicius  et  acrius  potuisset  retorquebat.  Porro  cum  ita 
misericorditer  tutelam  prestaret  minoribus,  contra  superbos  et 
maleficos  ita  furere  uidebatur,  ut  hunc  dicere  posses  ferocitatem 

2  dimata  L.  —  5  ronianorum  Pp  —  qui  quondam  OPpV.  — 
6  dolopatos  L,  dolophatos  V.  —  7  dolum  uel  nur  L.  —  12  tradens 
V,  credens  LOPp.  —  13  suorum  vor  cons.  0.  —  17  euadens  fehlt 
OPpV.  —  19  et  a  longe  L.  —  22  dolophatos  OV  —  uel  m.  fehlt 
OV.  —  28  estimarent  OPp,  estimaret  V.  —  30  actorem  OPpV.  — 
31  quam  cicius  acrius  requirebat  OPpV.  —  33  ita  ferre  Pp,  ita 
facere  V,  ita  seuire  0.  —  possemus  0. 


—     5     — 

bestiarum  imitari  et  magis  tigridum  mores  factis  exprimere 
quam  humanos.  Non  enim  redimebat  aurum  uel  argentum  in 
scelere  deprehensum,  non  amicorum  turba,  non  sanguinis  nobi- 
litas  ilJum  absoluebat,  licet  eciam  de  regali  semine  ortus  esset, 
quin  statim  dignum  factis  suis  supplicium  sortiretur.  Neque  5 
iam  tutum  erat  latroni  uel  malefico  in  uastitate  solitudinis  habi- 
tare,  non  cauerna,  non  fissura  petre  illum  securum  reddebat, 
dum  sicut  columba  accipitrem,  ita  regem  licet  in  extrema  parte 
regni  sui  positum  sue  neci  semper  suspicaretur  imminere. 
Gessabant  ergo  latrocinia,  maleficia  sopiebantur,  conuersisque  10 
ad  meliora  studiis,  qui  de  rapina  pauperum  antea  uiuere  solebat 
ingratus,  iam  mente  hilari  de  Jucro  proprio  pauperem  sustenta- 
bat.  Erat  enim  necesse  cuilibet  malefico  unum  ex  tribus  eligere, 
quod  euitare  non  poterat:  aut  mores  uidelicet  prauos  mutare 
in  melius,  aut  regem  patriamque  uelut  immanem  fugere  beluam,  15 
aut  mortis  subire  supplicium.  Excolebat  ergo  agros  suos  letus 
agricola  et  uiator  securus  iter  suum  peragebat.  Iam  non  erat 
opus  uallo  uel  munitione,  cum  nullus  esset  in  totius  regni  lati- 
tudine  depredator.  Juga  montium  uelieratis  ouibus  aliisque 
diuersi  generis  animalibus  operiebantur  et  ualles  frugibus  habun-  20 
dabant.  Omnis  generis  lignum  fructu  quem  pepererat  onustum, 
et  uitis  in  sustentandis  quos  produxerat  botrionibus  laborabat. 
Replebantur  horrea  frumento,  uino  et  oleo  torcularia  redunda- 
bant,  lacte  et  melle  manabat  regio,  et  singulorum  domus  argento 
et  auro  diuersarumque  rerum  copiis  affluebant.  Ipsa  quoque  25 
elementa  regis  uoluntati  quodammodo  parencia  ita  temporum 
uicissitudines  temperabant,  ut  semper  estate  uel  hyeme  ueris 
temperiem  exhiberent ;  quorum  beneficio  salute  continua,  uita 
diuturna  et  fecunditate  filiorum  homines  fruebantur.  Quid 
plura?  Tantorum  bonorum  rerumque  affluentiam  luxus  et  uite  30 
superbia  secuta  sunt.  Nam  cum  quiescerent  Martis  arma,  tela 
Gupidinis  et  castra  Veneris  uiriles  animos  eneruabant.  Nec 
iam  erat  in  armis  querere  gloriam,  quia  omnes  ad  delicias  et 
molles  attactus  amplexusque  mulierum  studia  conuertebant. 
Ludebat  iuuenis  cum  adolescuntula,  puer  cum  puero  iocabatur,  35 

4  ullum  abs.  OV.  —  6  soilicitudinis  L.  —  8  dumj  unde  PpV, 
quoniam  inde  0.  —  10  latrones  latr.  Pp.  —  11  p.  amodo  0  — 
solebant  alh  Hss.  —  12  grati  iam  hyl.  m.  V  —  sustentabant 
OV.  —  19  al.  diuersis  an.  OPpV.  —  20  perhab.  V.  —  23  torc. 
fehlt  V,  celaria  0.  —  32  Ven.  fehlt  OPp,  et  castrimargia  vir.  V 
—  euertebant  OPpV.  —  34  molles  actus   OPpV  —  se  conu.   V. 


—     6     — 

senex  cum  uetula  sola  fortes  garrulitate  ueteres  actus  suos  re- 
censentes  uino  mero  sitim  ydropicam  temperabant,  et  certamen 
erat  euacuare  cyphos. 

Rex  autem  Dolopathos  cum  iugi  pace  frueretur  et  diuiciis  ha- 
bundaret  subiectasque  haberet  circa  se  positas  nationes 
uideretque  ad  pacis  beneficium  et  deliciarum  oblectamenta  ani- 
mos  bellatorum  suorum  desides  effici  et  uirile  robur  in  mulie- 
brem  resolui  molliciem,  uolens  huic  morbo  consulere  diuersa 
exercicia  militibus  instituit,  quintanas  uidelicet  et  lapidum  iactus 

10  cursusque  equorum  et  hastiludia,  magna  dona  proponens  eis 
qui  in  exerciciis  legittime  decertarent.  Deinde  uero  per  singu- 
las  regni  sui  ciuitates  uice  duodecim  senatorum  eiusdem  numeri 
constituit  seniores,  qui  ciuitatis  totiusque  regni  utilitati  proui- 
dentes  ciuiles  quoque  causas  et  populum   subiectum  sibi  iusto 

15  iudicio  componerent;  promouit  eciam  emeritorum  filios  ad  decora 
militaria  largitusque  est  singulis  secundum  generis  dignitatem 
et  uite  meritum  dignitates.  Adhuc  ampliori  gloria  et  religione 
regnum  suum  cupiens  exaltare  cepit  per  diuersas  regni  ciuitates 
diis  templa  magnis  sumptibus  a  fundamentis  erigere,  pontiiices 

20  in  eis  collocans,  qui  diis  per  singulos  dies  offerrent  libamina 
et  pro  sua  salute  et  regni  statu  numinibus  supplicarent.  Erat 
enim  rex  deorum  sedulus  cultor,  eis  deuote  exhibens  pietatem, 
cum  hoc  tamen  sit  impietas  apud  deum;  sed  nondum  ei  uel 
partibus  illis  de   summo  ueroque  deo  quicquam  fuerat  nuncia- 

25  tum,  quia  nondum  ueritas  illa,  illa  pietas  de  celis  ad  terras 
descenderat  que  doctura  erat  homines  unum  deum  in  spiritu 
adorare.  Omnis  igitur  etas  uel  sexus,  iuuenes  et  uirgines,  senes 
cum  iunioribus  regi,  tantorum  beneficiorum  auctori,  gracias  red- 


1  sen.  et  u.  L  —  sola  fehlt  OPpV —  aceruos  suos  OPpV.  — 
2  uino  meram  L  —  et  labor  vnus  OV,  et  labor  vniuersus  Pp.  — 
4  dolopatos  L,  dolophatos  V  (stets),  dolopathus  Pp  —  et  delicijs 
OPpV.  —  6  ad  optatum  ben.  V.  —  9  quindenas  OPp;  in.st.  per- 
agenda  scilicet  lap.  V.  —  10  cursumque  L.  —  h.  eisque  d.  maxima 
promittens  qui  OPpV.  —  12  d.  senatores  e.  (in  eisdem  vnum  0)  const. 
senatores  (senatorem  0)  OPpV.  —  13  ciuitatum  OPpV  —  utilitatem 
L,  utilitatibus  V  —  prouidens  .  . .  componeret  0.  —  15  cunctorum 
f.  V  —  decora  Coni.  (Eb.),  sacra  alle  Hss.  —  16  nobilitatem  statt 
dign.  schlagt  Eb.  vor.  —  19  dei  t.  OPpV.  —  s.  et  f.  LPp.  —  21  mu- 
neribus  OPp.  —  23  hoc  t.  fehlt  OPpV —  cum  sit  summa  pietas  V 
—  n.  in  p.  i.  OPpV.  —  24  annunc.  V.  —  25  illaque  p,  PV,  vera 
i.  p.  0  —  ad  terram  LO.  —  26  doctrina  LPpV. 


dere  satagentes  in  commune  deos  precibus  et  hostiis  exorabant, 
quatinus  regi  semper  propicii  salutem  ei  et  uitam  diuturnam 
largirentur. 

Interea  autem  diuus  Augustus  totius  orbis  monarchiam  magni- 
fice    et    feliciter    gubernans    audiebat    sepe    preclaras    regis    5 
Dolopathos   probitates,    non    quidem   ut   inuidus,    sed    qui  eius 
uirtutibus    maxime    delectaretur.     Verum   cum   semper    uirtus 
emulum    et    pie    uiuens   habeat   detractorem,   quidam    pestilen- 
tissimi     patrie    proditores,     osores    pacis    et    quietis  salutique 
hominum    inuidentes  regis  felicibus  actibus    derogabant.      Hi  10 
ergo  illius  stimulati   inuidia,  illius  pestifero   ueneno    potati    qui 
primo    necauerat   prothoplastum,    pares   in  nequitia,  equales  in 
scelere,  concordes  in  proditione,  uno  animo,   uno  studio,   uno 
ore  loquentes  ineunt  consilium,   armant   sua  contra   regem  in- 
genia,  collocuntur  quomodo  eum  dolo  teneant  et  occidant,  qua-  15 
tinus    eo   uite   subtracto   liberam   deinceps   facultatem   habeant 
malignandi.     Sed  hcc  Martiali  gladio  effici  non  sine  discrimine 
suorum  corporum  arbitrantur.    Ad  alia  igitur  uertentes  consilia 
atque  alia  machinantes  querunt   qua   arte,   quo   ingenio   quoue 
pacto  nefandissimum  scelus  perducere  ualeant  ad  effectum,  ni-  20 
chilque   securius   inueniunt   quam    ut,    quod   palam   ferro   non 
audent,  hoc  saltem  in  occulto  hnguis  efficiant  uenenosis.   Exa- 
cuunt   ergo   in  gladios  linguas    suas,  intendunt  arcum,   parant 
sagittas  in  pharetra,  ut  sagittent  in  occulto  et   perimant   inno- 
centem.     Neque  moram  nequicie  sue  patientes  diutius,  ut  opor-  25 
tunum  tempus    nacti  sunt,    curiam    adeunt,    ut    coram    Gesare 
sacroque.  senatu  trisulcis  linguis  euomant  uenenum.    Qui  tamen, 
ne  sollercia  prudentum  uirorum  mendaces  esse  deprehendantur 
et  dolosi,  machiilationi  et  amaritudini  mentis  sue  mel  apponunt, 
quedam  uerba  quasi  pietatem  habentia  mendaciter  pretendentes,  30 
dicentes  se  esse  tales  qui  sue  patrieque  saluti  uelint  consulere 
et  rei  publice  prouidere,  et  idcirco  sub  magno  discrimine  tanti 
itineris  assumpsisse  laborem,  ac  sic  pietate  pretensa  primo  ore 

1  adorabant  V.  —  5  r.  dolopathi  uirtutes  ac  pr.  Pp.  —    6  sed 
quod  OpV.  —  9  errores  p.  PpV,  derogatores  p.  0.  —  10  felicis  0. 

—  12  in  vor  n.  fehlt  allen  Hss.  (Coni.  St.),  p.  nequicie  et  e.  OPpV. 

—  14  consilia  V  —  arma  sua  OPV  —  c.  r.  acuunt  quom.  V.  — 
15  collocant  0.    —    16  eo  viro  0,  eo  iure   V.    —    17  materiali  Lp. 

—  18  uertantes  L.  —   19  quer.  qua  auctoritate  uel  arte  OPpV.  — 

20  nephandum  Pp.  —  22  Exacuerunt  alle  Hss.  —  23  intenderunt 

paraverunt  V.  —-  25  ut  . . .  sunt  fehlt  OPp  V.  —  28  compreh.  0  V. 
-  31  vellent  OPpV.  —  32  tanti  fehlt  OV.  —  33  ac  si  LPpV. 


—     8     — 

ut  scorpius  blandiuntur,  ut  postmodum  securius  et  cautius 
pungant  cauda.  Gonsedentibus  itaque  Gesari  consulibus  sena- 
toribusque  ac  Romanorum  nobilibus  cum  iussisset  Cesar  ut 
causam  aduentus  sui  edicerent  summumque  silentium  ab  omni- 
5  bus  teneretur,  in  hec  tandem  uerba  prorumpunt  pessimi  dela- 
tores:  Gum,  inquiunt,  totius  orbis  circulus  uestre,  o  Gesar  uos- 
que,  reuerendi  patres,  pareat  dicioni  omniumque  tam  pauperum 
quam  diuitum  paci  et  utilitati  teneamini  prouidere,  cumque 
regum  tyrannides  uestre  uirga  equitatis  corrigantur    nec   maie- 

10  statem  uestram  latere  quicquam,  quamquam  occulte  longeque 
factum  sit,  credamus,  miramur  utrumne  ad  aures  uestre  cle- 
mentie  peruenerit  regni  Sicilie  desolatio,  regis  crudelitas  et 
circumiacentium  uastatio  regionum.  Ecce  enim  rex  Dolopathos, 
cui  adhuc  puerulo  sub  tutoribus  existenti    regnum   Sicilie  con- 

1 5  cessistis,  tantorum  beneficiorum  immemor,  Augusti  consulumque 
atque  senatorum  decreta  Romanorumque  leges  omnino  parui- 
pendens  noua  et  inaudita  tyrannide  in  subiectos  regionesque 
finitimas  debaccatur.  Gaptiuat  reges  ab  eis  tributa  exigens, 
resistentes  uero  bellis  assiduis  inquietat,  nobiles  regni  sui  patriis 

20  priuat  honoribus,  in  quos  degeneres  introducit,  scelerosos  et 
mortis  reos  purgat  a  crimine,  illos  asserit  uita  dignos,  illis  suam 
exhibet  graciam,  innocentes  uero  omnium  generum  suppliciis 
perimit,  eos  maxime  qui  Romano  fauent  imperio.  Quid  plura? 
Non  sufficit  regis  libidini  Sicilia  auro  et  argento  rebusque  om- 

25  nibus  dicior  cunctis  regnis,  sed  nec  sufficiunt  quas  inuasit  et 
subtraxit  Romano  imperio  regiones,  quin  immo  elatus  in  super- 
biam  nouarumque  rerum  auctor  effectus  ab  imperio  iam  defecit 
congregataque  armorum  infinita  copia  et  miiitum  innumera 
multitudine  eciam  contra  rem  publicam  coniurauit.    Nos  autem 

30  timentes  ne,  dum  istud  maiestati  uestre  cognitum  foret,  ob  unius 

1  scorpio  OPpV.  —  2  pungat  Pp.  —  cesare  LO.  —  3  vidisset 
OPp  V  —  nec  c.  Pp.  —  4  sil.  ut  ab  o.  t.  iussit  OPp  V.  —  5  tamen 
Pp  —  proditores  OPpV.  —  6  uestreque  0.  —  10  quamquam 
Coni.  {Eb.),  quamque  L;  nec  maiestati  vestre  quicquam  o.  1.  f.  sit 
latere  posse  cr.  OPpV.  —  13  Etenim  L  —  dolopathus  Pp.  — 
14  ex.  fehlt  L  —  contulistis  OPpV.  —  15  imm.  fehlt  L.  —  18  fin. 
ac  vicinas  Pp;  in  subiectas  singulas  vicinias  debachatur  0,  in  sub- 
iectas  vicinas  prouincias  debachatur  V.  —  19  infestat  OPpV.  — 
20  iniquos  d.  Pp  —  ingeneres   V.  —  21  i.  s.  exh.  gr.  fehlt  OPpV. 

—  22  supplicium  L.  —  23  per.  et  occidit  OV.  —  25  suff.  fehlt  LPpV. 

—  27  uanarumque  L.  —  28  mil.  nimia  mult.  0.    —   30  illud  OV. 


—     9     — 

insolentiam  uniuersapatriadeperiret,  simulque  nobis  et  rei  publice 
consulentes  necessarium  duximus  licet  sub  periculo  capitis  nostri 
ad  uos  deferre  querelam.  Geterum  uestra  interest  tantis  crimi- 
nibus  responderi.  Tu  ergo,  o  Gesar,  propera  nec  tantum  malum 
uenturas  differ  in  horas,  ne  dilatio  tibi  et  rei  publice  dampnum  5 
inferat. 

rOpprime,  dum  noua  sunt,  subiti  mala  semina  morbi. 
Principiis    obsta,   sero   medicina   paratur, 
Gum   mala  per  longas   conualuere   moras.5 

Gesar  uero  quamquam  subtilis  esset  ingenii  nec  certum  haberet,  10 
utrum  ex  odio  inuidiaque    an    ex    ueritate   uerba   procederent, 
blande  tamen  ex  consilio  senatorum  eos  allocutus  iubet  in  urbe 
manere    et  a  se  fidei  sue  condignos   sperare  honores.   Qui  rati 
sue  machinamenta    nequitie    ad    effectum    prospere    perduxisse 
securi  cum  magno  desiderio  promissa  Gesaris  prestolantur.         15 
Tnterim  Gesar  plenius  uolens  cognoscere  ueritatem  missis  sine 
-■■  salutatione   litteris    regem   iubet  uenire   ad   curiam,   sibi  et 
senatui   super   quibusdam   criminationibus   responsurum.     Rex 
autem   Dolopathos   lectis  imperialibus  epistolis  conuocat  omnes 
seniores   et  principes  regni  sui,    querit  consilium    utrum   iussa  20 
Gesaris  exequi  debeat  necne.   Illi  uero  communiter  respondentes 
aiunt  non  esse  tutum  tanti  principis  contempnere  mandata  nec 
dandum   esse   locum   occasionem   querenti,    presertim  cum   se 
sciat  nichil  sinistri  aduersus  Gesarem  seu  rem  publicam  machi- 
natum.    Qui  principum  suorum  consiliis  acquiescens  parat  itineri  25 
necessaria,   associatis    sibi  amicis   et    principibus    regni   quam 
cicius  potest  Gesari  se  presentat   spondetque   se  secundum   ius 
curie  ad  obiecta  quelibet  responsurum.    Prefigitur  dies  a  Gesare 
quo  rex  suique  aduersarii  audiantur.    Postquam  autem  ad  sta- 
tutum  diem  uentum  est,  uocantur  consules,  congregatur  senatus,  30 
conueniunt    quique    nobiles    Romanorum,   uocatisque   utrisque 
partibus   datur   a  Gesare   licencia    accusandi   et   accusationibus 

3  vestrum  est  OPpV.  —  4responderi  Coni.  {Eb.),  respondere  alle 
Hss.  —    5  in  auras  V.    —    9  inual.  LOPp.  —  10  quamuis  OPpV. 

—  12  eos  alloquitur  OPpV.  —  13  sue  Coni.  (Eb.  St.),  suos  die  Hss. 

—  14  consciencie  uel  nequ.  OPpV.  —  produx.  LPp.  —  19  1.  literis 
imp.  c.  OPpV.  —  22  aiunt  fehlt  OPpV.  —  mandatum  OPpV.  — 
27  presentans  OPpV  —  spondet  quod  L  —  sp.  sec.  .  .  .  respondere 
OPpV.  —  28  a  Ces.  fehlt  OPpV.  —  29  a  cesare  aud.  PpV.  —  30  vo- 
cauit  c.  congregantur  senatores  Pp.  —  31  quique  =  quicumque  (Eb. 
schlagt  quoque  vor).  —  utrimque  L.    —    32  et  acc.  r.  felilt  OPpV. 


—     10     — 

responder.di;  fabricatores  uero  mendatii  predicta  replicant,  timi- 
dius  tamen,  et  hiis  noua  quedam  alia  superaddunt.  Rex  autem 
Dolopathos  paulisper  subticens  atque  hac  illacque  quasi  qui  rei 
cuiuspiam  nouitatem  miratur  oculos  circumducens  tandem  in 
5  hunc  modum  exorsus  est  loqui :  Gum,  inquit,  o  Cesar,  decen- 
nale  tempus  transierit  ex  quo  regnum  Sicilie  a  tua  recepi  cle- 
mentia,  mirum  est  quod  in  tanto  temporis  spatio  nullus  regum 
uel  eorum  quos  criminatores  mei  obiciunt  me  inquietasse  bellis, 
tributis  honerasse,  coram  maiestate  tua  querelam  deposuit,  cum 

10  eadem  ipsi  qua  et  ego  utantur  libertate  eundemque  quem  et 
ego  te  scilicet  habeant  defensorem.  Neque  enim  uerisimile  est 
me  regibus  preter  uoluntatem  tuam  imposuisse  tributa,  qui 
tibi  ea  sicut  et  illi  per  annos  singulos  soluere  conpellebar.  Quod- 
si  et  istud  aliquotiens  temptassem,  ipsi  utique  sub  protectione  et 

15  auctoritate  tua  se  suaque  fortiter  defendissent.  Gum  hoc  itaque 
stare  non  possit,  restat  consequenter  ut  et  in  aliis  mei  accusa- 
tores  excesserint  ueritatem.  Verum  cum  tota  nouerit  Sicilia 
nec  uicina  lateat  regna  hos  semper  sanguinarios  et  patrie  fuisse 
proditores,    indignarer   utique   nisi   ob   reuerentiam   tui  tibique 

20  assidentium  me  eis  hactenus  respondisse.  Quos  tamen  ut  cer- 
cius  noueris  tales  esse  et  me  ab  hiis  que  obiciunt  alienum, 
mitte  uirum  cui  credas,  qui  mea  et  eorum  facta  sollercius  a 
cunctis  Sicilie  habitatoribus  inuestiget.  Placuit  hoc  Gesari,  pla- 
cuit  Romane  curie  principibus,  mittiturque  legatus  et  diligenter 

25  inquirit  per  singulos  publice  et  priuatim,  qualis  rex  qualesue 
illi,  si  hoc  uel  illud  de  rege  eiusque  aduersariis  unquam  auditum 
sit.  Omnes  autem  nobiles  et  ignobiles,  simul  in  unum  diues 
et  pauper,  quasi  iam  regem  suum  amisissent,  dolentes  uno 
ore   cum   lacrimis  clamabant  patrem   se    habuisse  Dolopathos, 

30  non  regem  sed  nutricium,  non  dominum  sed  patrie  saluatorem 
et  rei  publice  defensorem ;  illos  econtra  patrie  proditores  huma- 
nique  sanguinis  effusores  testantur  totamque  uitam  suam  diuersis 
criminibus  maculasse. 

3  suspiciens  PpV,  suscipiens  0.  —  9  querimoniam  OPpV. 
—  11  scil.  fehlt  OPpV.  —  12  pr.  nobilitatem  t.  OPpV.  —  13  serui- 
re  OPpV  —  compellor  OPpV  —  quod  etsi  L.  —  15  Cum  i.  st. 
non  possent  OPpV.  —  17  Verumtamen  OPpV.  —  19  indignanter  Pp, 
indignantur  V.  —  26  hoc  et  illud  LOV  —  nunquam  PV.  — 
29  proclam.  OpV  —  dolopathum  OpV.  —  30  sed  fehlt  OPpV. 


—    11    — 

Eegressus  legatus  Gesari  ac  senatui  cuncta  que  de  rege  suis- 
que  aduersariis   audierat  manifestat.     Vocatis   itaque  Gesar 
furciferis:  Quoniam,  inquit,  promiseram  uobis  digna  uestre  fidei 
premia  me  daturum,  ecce  iam  reor  esse  oportunum  quo  meri- 
torum  uestrorum  iustus  inueniar  retributor.     Iubeo   itaque  uos    5 
secundum  Romanorum  leges  senatorumque  ac  consulum  decreta 
equis   indomitis   pedibus   alligatos    ad    exemplum    terroremque 
omnium  resupinos  trahi  per  cunctos  uicos    et  plateas   ciuitatis, 
precone  clamante  quod  sanguinarii  dominorumque  suorum  de- 
tractores   a  Romane   curie   iudicibus    talia   mereantur.     Sicque  10 
indigni  uita  digna  morte  perempti   cadauera  uolatilibus   celi  et 
bestiis  terre   et   animas  Plutonis    satellitibus   tradiderunt.     Rex 
autem  Dolopathos  ad  tantam  postea  Gesaris   peruenit   gratiamT 
ut  ei  Gesar  in  amiciciam  recepto  ex  consilio  senatorum  tributa 
Sicilie    perpetuo    relaxaret   eique   sororem  sue   uxoris   uidelicet  15 
Agrippe  filiam  cum  tributis  regionum  ac  prouinciarum  que  Sicilie 
fmitime  sunt,  coniugio  copularet,  ea  tamen  conditione  quod  in 
omnibus  faueret  curie  et  rem  publicam  armis  et  consilio  tuta- 
retur.     Post  paululum  uero  temporis  licentia  repatriandi  a  Ge- 
sare  impetrata  cum  coniuge  sua  letus  remeauit  ad  propria.   Ad  20 
cuius  aduentum  resultat  patria  que  dudum  fleuerat  eius  absen- 
tiam:  letantur  omnes,  exultant  singuli  et  pro  regis  sui  uictoria 
uel  gloria  diem  ludis    musicisque  instrumentis  festum   ducunt. 
Salutant  regem,  salutant  reginam,    optantes  eos  diu  et  fehciter 
conregnare.   Euocatis  deinde  ad  se  Dolopathos  regibus  et  prin-  25 
cipibus    prouinciarum   de   reddendis    sibi   tributis   Gesaris    dat 
mandata.  t   Qui   absque  ulla  cunctatione  precepta  Gesaris   exe- 
quentes   regi  fidelitatem   et  homagium   faciunt   spondentque  se 
ei  tamquam  Gesari  per  omnia  bono  animo  seruituros. 


1  Egressus  OP  —  orania  OPpV.  —  2  manifestauit  OPpV.  — 
it.  rex  f.  OPp.  —  4  quod  m.  V.  —  7  alligatis  OPpV.  —  8  per 
omnes  u.  OPpV.  —  9  traditores  OPp  (proditores  V)  et  r.  cur. 
talia  m.  OPpV.  —  12  s.  deputentur  Pp  (corr.  aus  trad.).  —  15  so- 
roris  L.  —  17  ea  sine  c.  L  (ea  una  c.  schlagt  Eb.  vor).  —  18  in  o. 
curie  romane  negocia  et  rem  p.  OPpV.  —  22  uict.  uel  fehlt  OPpV. 
—  27  a.  u.  contradicione  cesaris  ex.  mandata  regi  f.  et  homagium 
facientes  sp.  OPpV.  —  28  se  fehlt  PpV.  —  29  seruientes  L,  serui- 
tnros  OPp,  seruitutem   V. 


—     12     — 

T>ex  igitur  Dolopathos  exaltatus  gloria  diuiciisque  augmentatus, 
■*-*  uolens  sibi  perpetuare  nomen,  palacium  mire  structure  et 
inaudite  magnitudinis  in  quadam  regni  sui  ciuitate  uirgultis, 
pratis  et  aquis  dulcibus  amena  fertilisque  glebe  edificauit,  quod 
5  usque  in  presens  permanens  Palernum  uocatur.  In  hoc,  ut 
cetera  mira  et  fere  incredibilia  pretermittam,  tot  sunt  hostia 
quot  in  anno  dies  computantur.  In  hoc  eciam  palatio  uel  ci- 
vitate  sedem  regni  sui  collocans  rex  sollempniores  dies  peragebat 
maioresque  causas  uel  negotia  pertractabat.    Qui  tamen  quam- 

10  quam  ita  rerum  copiis,  que  terra  marique  uehuntur,  pre  cunctis 
regibus  habundaret  nec  esset  aliquid  quod  sue  deesset  glorie, 
in  hoc  tamen  eius  felicitas  minui  uidebatur  quod  uidelicet  ca- 
reret  liberis,  regina  sterili  permanente.  Vnde  cotidie  anxius 
tabescebat,  metuens  ne  post  mortem   eius  regnum   et  thesauri 

15  sui  alienorum  libidini  subiacerent.  Exorabat  deos  suos  cotidie, 
placabat  hostiis,  muneribus  honorabat,  petens  cum  lacrimis 
quatinus  ei  ex  regina  concederent  successorem.  Post  multorum 
autem  annorum  curricula  cum  iam  rex  penitus  de  prole  despe- 
raret,  non  quidem  deorum  suorum  beneficio  uel   uirtute,   cum 

20  nichil  sint,  sed  solius  dei  uiui  et  ueri  bonitate  sterilis  concepit 
regina  peruenitque  ad  tempora  pariendi.  Que  cum  iam  pari- 
tura  esset,  conuocat  rex  diuinos  et  mathematicos,  sciscitatur  ab 
eis  cui  uel  quali  fato  puer  qui  nascebatur  subiaceret.  Illi  autem 
circumspectis    regulis    suis    consideratisque    stellarum    motibus 

25  aiunt  partum  quidem  esse  masculini  sexus,  uitalem  fore,  philo- 
sophum  magnum,  insidias  multas  passurum,  regnaturum  quidem 
in  domo  patris  cultoremque  dei  summi  futurum.  Hec  illi  quam- 
quam  ita  futura  essent,  non  ex  artis  sue  sciencia  cognouerunt, 
sed  ille  qui  olim  os  asine  aperuit  et  per  os  Balaam  arioli  Israe- 

30  litico  populo  benedixit,  istis  uero  secretorum  suorum  aperiens 
uenam,    que   predestinata  erant   regis   filio   reuelauit.      Interim 


1  augmentatur  sed  u.  OPpV.  —  4  ed.  que  u.  OPpV.  —  5  pr. 
tempus  PpV  —  panormum  0,  salernum  V.  —  6  intercludam  OPpV. 

—   7  In  hac  ciu.  OPpV.    —    9  m.  c pertr.    fehlt  OPpV.    — 

10  ita  fehlt  OpV —  aduehuntur  Coni.  Eb.  —  14  et  statt  eius  coni. 
Eb.  —  15  libertati  s.  OPpV.  —  18  autem  fehlt  OPpV.  —  ^l  prou. 
0  —  ad  tempus  OV — Que  durn  iam  p.  OV  (p.  foret  0).  —  23  cui 
uel  fehlt  OPpV.  —  24  virgulis  s.  0.  —  25  quidem  fehlt  OPpV.  — 
28  ita  fehlt  OPpV.  —  ex  fehlt  L  —  consciencia  0.  —  29  as.  sue 
OPpV  —  per  fehlt  L.  —  arioli  nur  L.  —  30/31  istis  .  .  .  reuelauit 
fehlt  OPpV. 


—     13     — 

nascitur  regi  filius,  quem  ipse  a  luce  denominauit  Lucinium, 
eo  uidelicet  quod  in  ortu  filii  quedam  lux  serena,  quedam  dies 
leticie  patris  animo  refulsisset.  Cuius  eciam  natiuitatis  diem 
pater  extunc  ac  deinceps  in  omni  loco  dominationis  sue  pre- 
cepit  sollempniter  celebrari.  Puer  uero  traditus  est  nutricibus  5 
ad  alendum  nutriebaturque  cum  magna  diligentia  per  septem 
annos  continuos,  usque  ad  tempus  uidelicet  quod  statutum  fuerat 
nobilium  filiis  ab  antiquis.  Hic  siquidem  mos  erat  regum  aut 
nobilium  filios  non  antea  conuiuiis  patrum  interesse  quam  in- 
fantiam  que  septennio  terminatur,  exiuissent.  10 

T)orro  Dolopathos  cunctis  sibi  ex  sententia  procedentibus  iam 
-L  de  successore  securus  reliquum  uite  in  deliciis  peragebat, 
nec  ulla  cura  eius  animum  occupabat  nisi  tantum  de  Lucinio 
nutriendo.  Sed  postquam  anni  circulus  septies  est  reuolutus, 
nutrices  puerum  ablactatum,  rudi  iam  infancia  deposita,  ipso  15 
natalitii  sui  die  patris  conuiuio,  quod  tunc  forte  regibus  et  prin- 
cipibus  congregatis  sollempniter  agebatur,  presentant.  Gaudet 
pater  in  aspectu  filii,  congaudent  patri  conuiue  miranturque 
in  puero  corporis  pulchritudinem,  menbrorum  elegantiam,  uultus 
simplicitatem  uenustatemque  et  in  eo  patris  ymaginem  ueneran-  20 
tur.  Inter  conuiuantes  autem  dum  mutuo  de  puero  loquerentur, 
quibus  uidelicet  magistris  et  tutoribus  deberet  committi  instru- 
endus,  ad  memoriam  regis  reuocata  est  quedam  Platonis  sen- 
tentia,  qua  ait  felicem  fore  rem  publicam,  si  philosophi  regnarent 
uel  reges  philosopharentur.  Ex  cuius  occasione  sententie  bonum  25 
uisum  est  regi  et  omnibus  ut  philosopho  traderetur  erudiendus 
artibus  quas  liberaies  uocant,  ut  videlicet  per  artes  documentaque 
uirorum  prudentium,  per  regum  et  nobilium  gesta,  que  in  libris 
conscripta  sunt,  et  se  et  subditos  facilius  regere  posset  et  ini- 
micorum  suorum,  insidias  precauere.  30 


1  regis  OPpV  —  lucisnium  L  —  nominauit  V.  —  3  re- 
luxit  uel  ref.  Pp.  —  8  Hic  quidem  OPpV.  —  et  nobilium  OV, 
nobiliumque  Pp.  —  9  nob.  ut  filios  non  prius  quam  conu.  infancia 
interessent  que  septennorum  numero  terminabatur  exuisset  (sic.)  Pp; 
ut  filios  non  annuis  prius  c.  i.  quam  infancia  que  septennorum 
numero  terminabatur  venisset  OF(exivisset  0).  —  10  septimo  L,  sep- 
tennio  Coni. —  11  cunctos  sapiencia  et  virtute  precedens  et  iam  de 
s.  V.  —  12  uite  sue  del.  OPpV.  —  13  lucisnio  L.  —  15  p.  iam 
abl.  OPpV.  —  21  Inter  conuiuendum  L.  —  24  que  ait  OPpV.  — 
25  et  reges  OPpV.  —  26  philosophie  OPpV.  —  29  ascripta  PpV;  in 
1.  reperiuntur  annalibus  ita  disceret  ut  se  0.    —   30  precaueret  Pp. 


—     14     — 

T7]orebat  per  idem  tempus  Rome  ille  famosissimus  poeta  Vir- 
■*-  gilius,  qui  de  Manthua,  Sicilie  ciuitate,  oriundus  optime  notus 
erat  regi,  quia  et  sepe  fuerat  ab  eo  muneribus  honoratus.  Huic 
ergo  ob  noticiam  sui  et  quia  tunc  temporis  inter  philosophos 
5  precipuus  habebatur,  cum  muneribus  magnis  pater  transmittit 
iilium,  obsecrans  eum  per  deos  suos  quatinus  puerum  et  scien- 
cia  sua  instrueret  et  a  malignorum  insidiis  diligentius  custodiret 
Timebat  enim  pater  ne  aliquid  sinistri  per  inuidiam  pateretur, 
quia  hoc  a  diuinis  et  astrorum  peritis  acceperat.     At  Virgilius 

10  obreuerenciametamiciciam  regis  puerum  recipiensprimo  quidem 
ei  litterarum  tradidit  elementa  ac  deinde  blandiendo  leniendoquer 
ut  moris  est  magistrorum,  siilabam  ex  litteris  conficere  et  ex  sillabis 
formare  dictionem  et  ex  dictionibus  uero  perficere  orationem 
eum  in  angustia  temporis  perdocuit.    Sicque  paulatim  proficiens 

15  puer  iam  per  se  et  legere  et  utramque  linguam,  grecam  uideiicet 
et  latinam,  proferre  cepit.  Letabatur  Virgilius  et  tantam  in  puero 
uelocitatem  ingenii  mirabatur  spemque  de  eo  concipiens  meliorem 
ampliorem  ei  curam  impendebat.  Puer  uero  animum  dictis  ma- 
gistri  accomodans,  qui  naturaliter  elegantis  erat  ingenii,  quicquid 

20  semel  audisset  subtili  statim  ingenio  intellectum  uiuaci  memorie 
commendabat,  nec  opus  erat  ei  secundo  super  hoc  requirere  pre- 
ceptorem.  Vnde  factum  est,  ut  infra  unius  anni  circulum  consocios 
suos  qui  eum  et  etate  precedebant  iamque  quinquennio  uel  septen- 
nio  sub  disciplina  fuerant  magistrorum,  transscenderet  rogaretque 

25  Virgilium  quatinus  eum  altioribus  instruere  dignaretur.  Ipse  uero 
uidens  in  eo  infanti  abolitam  ruditatem  iamque  habilem  fore  ad 
percipiendum  artiumdisciplinam,  eiuslibenterannuituoluntati.  Ob 
dilectionem  igitur  ipsius  earumdem  artium  liberalium  immensam 
prolixitatem  in  tantam  breuitatem  quadam  mirabili  et  ineffabili 

30  subtilitate  contraxit  ingenii,  ut  eas  intra  hbelluli  manualis  com- 
pendium  concluderet  possetque  eas  quiuis  in  tribus  annis  facile 
ad  perfectum  addiscere  quas  ipse  uix  cum  magno  eciam  sudore 
percipere   ualuisset.     Hunc  autem  libellum    nulli  unquam   uel 

2  mantua  OV,  mannircinia  Pp,  mamentinia  M.  —  3  et  fehlt 
OPpV.  —  6  quod  p.  suum  OPpV.  —  10  ob  reu.  patris  et  am.  p. 
OPpV  —  accipiens  OPpV.  —  11  ei  fehlt  OPpV.  —  12  perdocuit  ex  lit. 
conf.  ex  sill.  f.  d.  et  ex  d.  ut  perficeret  or.  Sicque  OV  (in  ang. 
temp.  fehlt  0).  —  17  felicitatem  i.  0.  —  19  commendans  OPpV. — 
1 9  quij  quia  Coni.  Eb.  —  25  Ipse  enim  OPp  V.  —  26  infanciam  ob- 
litam  rud.  0.  —  27  percipiendam  Pp.  —  28  imm.  fehlt  OPpV.  — 
29  inenarrabili  OPpV.  —  32  ediscere  V  —  vix  eciam  c.  m.  s. 
OPpV;   vix  .X.  c.  m.  s.  Coni.  Eb. 


—     15     — 

hora  una  concedere  uoluit,  non  magistro,  non  discipulo,  sed 
nec  ipsi  principi  orbis  Augusto  nisi  tantum  Lucinio  cuius  pro- 
fectui  incumbebat.  Huic  ad  cuius  utilitatem  ipsum  ediderat, 
tradidit  eundem,  ei  in  conclavi  et  seorsum  ab  aliis  in  eodem 
de  artibus  amicabiliter  disserens.  5 

Et  primo  quidem  ei  gramaticam  que  prima  est  et  mater  ar- 
tium  exposuit;  quam  ipse  cum  tanta  uelocitate  comprehen- 
dit,  ut  ipse  eciarn  Virgilius  miraretur.  Dehinc  ad  dialeticam 
uentum  est,  in  qua  quantum  acuti  fuerit  ingenii  mirum  dictu 
est.  Nullus  enim  eo  exercitatorum  eciam  magistrorum  in  oppo-  10 
nendis  questionibus  callidior,  nullus  facilior  in  soluendis.  Inde 
ad  florigeros  rethorice  campos  transiuit,  ex  qua  uenustatem 
eloquii  integre  comparauit.  Hiis  igitur  tribus  ad  plenum  adeptis 
ad  reiiquas  quatuor,  quas  quadriuium  uocamus,  migrauit  easque 
non  cum  multo  labore  comprehendit  dicebatque  harum  ultimam  15 
astronomiam  scilicet  fore  ceteris  digniorem  ;  cui  eciam  in  tantum 
animum  dedit,  ut  per  quasdam  regulas  sibi  a  Virgilio  traditas 
ex  planetarum  aliarumque  stellarum  motu  et  aeris  facie  cogno- 
sceret  quicquid  per  mundum  fieret  uniuersum.  Quod  didicisse 
multum  ei  profuit,  ut  in  sequentibus  monstrabitur.  20 

Postquam  igitur  Lucinius  omnium  artium  ex  integro  consecutus 
est  scienciam,  libros  quoque  poetarum  ac  philosophorum  ab 
eodem  Virgilio  non  omisit  audire.  Extunc  itaque  et  deinceps 
ad  altiorem  philosophiam  oculum  mentis  dirigens  nomen  ma- 
gnorum  philosophorum  sortitus  est  et  honorem,  non  tamen  sine  25 
multorum  inuidia.  Inuidebant  enim  ei  quam  plurimum  qui  ad 
summam  sciencie  eius  perspicacitatem  pertingere  non  ualebant 
doiebantque  puerulo  reuerentiam  exhiberi,  que  sibi  senibus 
negabatur.  Unde  et  eum  ueneno  uel  alio  aliquo  modo  extinguere 
cogitabant,  sed  eorum  maliciam  terror  Virgilii  et  regalis  prosapie  30 
auctoritas  aliquantulum  refrenabat.  Verum  cum  inuidia  suum 
semper   possideat   et   torqueat   possessorem   nec   eum   uel  mo- 

1  comodare  OPpV.  —  2  Aug.  fehlt  OPpV  —  lucisnio  L.  — 
3  intendebat  V,  intendebat  et  incumbebat  0.  —  5  amicabiliter  fehlt 
L.  —  6  et  magistra  0.  —  6/7  eum  . . .  perdocuit  OPpV.  —  8  eciam 
fehlt  OPpV.  —  9  astuti  0,  astutus  PpV  —  ingenio  PpV  — 
mirum  fehlt  OPpV  —  dictum  est  PpV.  —  11  n.  subtilior  Pp.  — 
13  integer  LP.  —  15  appreh.  OV.  —  16  esse  cet.  OPpV.  —  18  et  aeris 
inpressionem  facile  c.  0.  —  20  ut  .  .  .  m.  fehlt  OPpV.  —  21  lucis- 
nius  L.  —  26  quam  plurimi  OV.  —  27  persp.  fehlt  L.  —  28  nolebant- 
que  V  —  puero  OPpV —  exhibere  PpV.  —  29  deneg.  Pp,  abneg.  0. 
—  29/30  Unde  etenim  . . .  eum  cog.  OPpV.  —  32  eum  uno  mom.  0. 


—     16     — 

mento  quiescere  patiatur,  non  potuit  illorum  odium  quod  ger- 
minabat  et  stimulabat  inuidia,  diutius  cohiberi,  quin  eo  dolo  ad 
conuiuium  inuitato  uino  uenenum  admiscerent.  Quod  tamen 
eum  non  latuit,  quia  iam  antea  hoc  ipsum  et  eorum  erga  se 
5  maliuolenciam  per  predictas  regulas  cognouerat.  Verumtamen 
hec  callide  ignorare  se  simulans  aiebat  inuitantibus  non  decere 
nec  debere  tantum  tantorumque  conuiuium  absque  Virgilio  et 
Romanorum  nobilibus  celebrari;  si  ueniret  ille,  eorum  quidem 
munificentiam  gratanter  reciperet,  paratus  eciam,  cum  oportunum 

10  foret,  eorum  uicem  rependere  largitati :  ceterum  autem  sine  Vir- 
gilio  suo,  cum  fidei  sue  commissus  esset  et  magisterii  eius  uir- 
gam  supra  modum  pertimesceret,  se  non  posse  sed  nec  audere 
quicquam  uel  modicum  facere  affirmabat.  Hiis  et  huiusmodi 
auditis  illi  contenebrati  in  malicia  sua  inuitant  Virgilium,  uocant 

15  eciam  aliquos  Romanorum  ciues,  paruipendentes  si  et  isti  illo  potu 
letifero  deficerent,  tantummodo  ne  Lucinius  manus  eorum  uene- 
ficas  euaderet.  Instructo  igitur  conuiuio  discumbunt  singuli 
secundum  etatum  uel  dignitatum  differentiam,  Virgilio  tamen 
utpote  honorabiliori  quem  honorare  omnibus  a  Gesare  preceptum 

20  erat,  primum  locum  conuiuii  tenente.  Ille  uero  qui  inuitauerat 
quique  caput  malicie  erat  cum  quibusdam  aliis  ministrabat.  Ap- 
ponuntur  conuiuantibus  supra  numerum  fercula,  diuersa  pigmen- 
torum  genera  propinantur  et  cum  magna  leticia  et  habundantia 
conuiuium  celebratur.      Interim   autem   Lucinius   regulas   suas 

25  animo  reuoluens  expectabat,  quando  potus  ille  quem  sibi  mi- 
scuerant  deferretur. 

Dum   ergo  perageretur   conuiuium    refectique   essent   conuiue 
omnibus   que    ad   esum   humana    excogitari   possunt   arte, 
ecce  ille  pestifer,  tortuosus  serpens,  quem  caput  malicie  uocaui, 
30  aureum  poculum  magne  capacitatis  attulit  plenum  morte  posuit- 
que  ante  Virgilium.     Statimque   nares  discumbentium  quadam 
suauitate  odoris  capiuntur,  irritantur  ad  bibendum  appetitus  sin- 


1  quod  genuerat  L.  —  2  quin  ei  dola  L  —  dolose  0  —  con- 
uocato  OV.  —  5  supradictas  OPpV.  —  6  inuitatoribus  PpV.  — 
8  exhiberi  PpV.  —  9  magnif.  L  —  paratusque  cum  OPpV.  — 
12pert.  nec  posse  L.  — 14  aud.  obtenebrati  OPpV. — 15  ciues  fehlt  Ij. 

—  16  lucisnius  L  —  eorum  fehlt  L.  —  18  et.  uel  fehlt  OPpV.  — 
19  utpote  honorabili  OV,  ut  poete  honorabili  Pp.  —  20  conu.  pre- 
cipiunt  tenere  OPpV.  —  27  Cum  PpV.  —  28  ad  vsum  OPp  — 
excogitare  possent  OPp.  —  29  et  ecce  OPp  V  —  ille  potus  p.  OPp  V. 

—  30  mire  et  magne  OPpV.  —  32  suauitatis  odore  OPpV. 


—     17     — 

gulorum.  Iam  singuli  potum  letiferum  postulabant  iamque  Vir- 
gilio  porrigebatur,  cum  Lucinius  poculum  rapiens  manuque  cunc- 
tis  silencium  indicens:  Uereor,  ait,  ne  ista  suauitas  aliquod 
«ontineat  amarum,  quia  apis  cum  melle  gerit  acuieum  et  pi- 
scator  hamum  in  esca  iacit  piscibus  capiendis.  Illi  autem  quos  5 
cauteriata  redarguebat  consciencia,  ad  hec  uerba  rubore  perfusi 
satis  secundum  poetam 

cuultu  et  colore  actum  criminis  fatebantur'. 
Attamen   dissimulare    et  respondere  aliquid  temptantes  aiebant 
regis    filium    non    equas    sibi    obsequium   prestantibus    referre  10 
gracias,    qui    tale    uerbum   licet    ioculariter    in   medium  protu- 
lisset.     At  ille:  Ex  hoc,  inquit,  probabitur  uos  ad  hoc  uerbum 
quod    non    iocans,    sed    iratus    protuli    immunes    esse    meque 
ac    socios    bono    ac    simplici    animo    inuitatos,    si  primi    bibe- 
ritis  ex  potu;  alioquin  per  patris  Gesarisque  salutem  uite  nostre  15 
contraria  mcchinati  estis.   Quid  agerent,  quo  se  uerterent,  quid 
ad  obiecta  responderent?    Vndique  eis  angustie,  undique  coar- 
tatio  spiritus,  undique  desperatio   salutis.     Uidebant  enim   sibi 
duo  proposita,  quorum  unum  uitare  non  poterant,   mori   uide- 
licet  aut  bibere.     Sed  quid  ex  duobus  eligerent,   ignorabant;  20 
sciebant   enim    quia   etsi  biberent   moriendum   sibi   esset,    sin 
autem,  ut  malefici  Gesari  traderentur  diuersis  tormentorum  ge- 
neribus   cruciandi.      Melius  tamen  rati  propria  deficere  manu 
quam   aliorum   ludibrio   subiacere:   In  hoc,   inquiunt,   scies,   o 
Lucini,  nos  nichil  tibi  mali  uel  consedentibus  fuisse  machinatos,  25 
si  post  sumptum  hoc  pigmentum  tribus  superuixerimus  diebus. 
Sumptoque  qui    detulerat   poculo    bibit  ac  deinde    participibus 
sceleris  sui  tradidit  ebibendum.   Qui  biberunt  et  secundum  dic- 
tum  sapientis  in  foueam  quam  foderant  aliis  incidentes  statim 
in  ipso  conuiuio  oculis  a  capite  exilientibus  expirarunt.    Sicque  30 
illustris   puer    sua  industria  se    et  suos   a    morte   liberans  in 
emulos  callide  uindicauit  nomenque  sibi  celebre   apud  nobiles 
et   ignobiles   acquisiuit,    nec  ultra    ausus    est  quispiam    contra 
eum  sinistri  aliquid  machinari,  sed  nec  cogitare  quidem,  omni- 


1  expectabant  OPpV.  —  2  porrigebant  tunc  1.  OPpV  —  lucis- 
nius  L.  —  5  iactat  OPpV.  —  12  uos  ab  hoc  uerbo  OPpV.  — 
14  ac  consocios  OPp  —  inuitatum  LPp.  —  15  uite  vre  PpV.  — 
17  angustia  OPpV.  —  20  an  bib.  L.  —  21  quia  .  .  .  esset  Conl, 
quod  .  .  .  esse  LO,  sc.  enim  et  si  b.  m.  s.  esse  PpV.  —  25  lucisni 
L,  lucinij  Pp.  —  26  tr.  uixerimus  OPpV.  —  27  attul.  OPpV  — 
poculum  OPpV. 

Sammlung  mittellateinischer  Texte.    5.  2 


—     18     — 

bus  diuinitatem  ei  inesse  putantibus,  per  quam  haberet  pre- 
scienciam  futurorum.  Ipse  autem  cum  tantus  esset  tantusque 
estimaretur  ab  hominibus  paremque  eum  sibi  in  omni  facultate 
Virgilius  predicaret,  nunquam  tamen  ei  consedere  uoluit  uel 
5  equari,  sed  semper  sub  uirga  eius  et  disciplina  mansit,  ac  si 
tunc  primum  elementa  disceret  litterarum.  Vnde  ex  hoc  maxime 
eius  humilitas  comprobatur,  quia  cum  ipse  procere  stature  esset, 
Virgilius  uero  pusille,  ambulans  uel  stans  cum  magistro  incuruato 
contracto  corpore  erat,    ne  altior  eo   uel  prestantior   uideretur. 

10  T)eracto  itaque  Lucinius  sub  disciplina  Virgilii  septennio,  cum 
-*-  iam  in  artium  seu  philosophie  sciencia  nulli  secundus  uide- 
retur,  contigit  ut  quadam  die  Virgilio  ad  deducendum  corpus 
egresso  ipse  solus  in  cubiculo  remaneret  seratoque  ostio  in  li- 
bello  illo  conscripto  de  artibus  iegeret,  astronomie  regulas  tena- 

15  tius  commendans  memorie,  cum  subita  animi  mutatione  turba- 
tus  ingenti  clamore  emisso  in  terram  corruit  resupinus.  Uoce 
ergo  tanti  doloris  audita  perterrita  concurrit  familia,  conuolant 
uicinarum  domorum  uiri  ac  mulieres,  quid  acciderit  quidue  tan- 
tus  clamor  significet  queritantes  moreque  suo  impatientes  seris 

20  ostii  confractis  cum  impetu  irrumpunt  cubiculum  uidentque 
Lucinium  super  pauimenta  iacere  exanimem.  Propius  ergo  ac- 
cedentes  palpant  singula  corporis  menbra  inueniuntque  rigida, 
caloris  totius  ac  sensibilitatis  carentia,  nisi  quod  tantum  circa 
cor  calor  permoclicus  pulsusque  tenuissimus  sentiebatur.   Aderat 

25  tunc  forte  inter  alios  quidam  medicinalis  artis  peritus,  qui  intel- 
ligens  ex  tristicia  defectum  animi  fieri  suffocarique  spiritum  intra 
cor  sanguine  undique  coagulato  inclusum  iubet  ut  sibi  celerius 
aqua  frigida  ac  calida  deferatur.  Qua  adlata  extrema  menbrorum 
perfundit  frigida  calidamque  lane  infusam  in  modum  emplastri 

30  pectori  coadaptat  ut  uidelicet  aqualis  elementi  calor  sanguinem 


1  diu.  eidem  OPpV.  —  3  existim.  ab  omnibus  OPp.  —  7  ap- 
probatur  0.  —  9  contractior  0  —  uel  apparencior  OPpV.  — 
10  lucisnius  L  —  sub  eadem  d.  OPpV.  —  11  artium  seu  fehlt  OPpV 
—  n.  similis   V  —  esset  OPpV.  —  13  ipse  puer  in  c.  OPpV.   — 

15  mem.  commendasset  OPpV —  an.  turbacione  mutatus  OPpV.  — 

16  emisso  fehlt  OPpV.  —  17  dol.  et  clamoris  0  —  euolant  OV.  — 
19  t.  dolor  OPpV —  querentes  01 pV.  —  21  lucisnium  L  —  s.  pa- 
uimento  P  —  iacentem  OPpV  —  22  rig.  et  dura  cal.  V.  —  24  calor 
modicus  OPpV.  —  26  def.  eum  feriri  0;  defunctum  L.  —  27  pre- 
clusum  V.  —  28  Qua  ablata  LV,  Electaque  OPp  (adlata  Coni.  St., 
oblata  A).  —    30  coaptat  LV  —  aqualis  Coni.  St.,  actualis  die  Hss. 


—     19     — 

coagulatum  paulatim  dissolueret  dissolutumque  ad  singula  men- 
brorum  loca  remitteret  pristina  officia  peracturum.  Ac  si  spiri- 
tus  ab  inclusione  liberatus  liberum  arteriarum  meatum  recipiens 
motum  quoque  corpori  prestaret,  apponit  eciam  naribus  odori- 
feras  species,  que  spiritum  attraherent  et  confortarent.  Hoc  5 
ergo  facto  post  semis  hore  spacium  natiuo  colore  ac  calore 
motuque  menbris  reddito  surgens  Lucinius  resedit  stupefactus 
de  tanta  multitudine  populi  congregata,  satis  autem  ex  habitu 
uultus  dolorem  et  tristiciam  declarabat. 

Interea  dum  hec  agerentur,  Virgilius  rei  que  acciderat  ignarus  10 
reuertebatur,  comitatus  quibusdam  Romane  urbis  philosophis 
ac   senioribus   in   ipsoque  ingressu   atrii  domus   tristem  a  quo- 
dam  percepit  nuncium  quod  scilicet  Lucinius  suus  morte  subi- 
tanea  defecisset.    Ipse  uero  auditis  uernaculi  sui  uerbis  expauit 
et  consternatus   est  animo   et  quamquam   magnanimus,   quam-  15 
quam  exemplis  documentisque  uirorum  fortium  aduersa  et  pro- 
spera  equa  lance  ponderare  doctus    esset,   non   omnino    tamen 
dissimulare   potuit    quin   conceptum  dolorem   singultibus  uerba 
et  spiritum  intercludentibus   et  prorumpentibus  lacrimis    uellet 
nollet  manifestaret.     Pugnabat  tamen  cum   affectione  uirtus   et  20 
doloris  magnitudinem  intra  pectoris    angustias  ut  poterat  com- 
primebat,    sed    dolor    uehemens    oculorum    ymbre    gutturisque 
spiraculo  sibi   negato  instar   ignis  reclusi   uicina  queque  depa- 
scentis  loca  amplius  atque  acrius  circa  precordia  seuiebat.    Tan- 
dem    autem    domum    ut    putabat    luctus    cum    philosophorum  25 
seniorumque  turba  ingressus,  cum  iam  magis  de  exequiis  quam 
de   uita  Lucinii   cogitaret,    iniectis   in   cubiculum   oculis,   quem 
defunctum  merebat  preter  spem  uidet  uiuum  inter  medios  po- 
pulos  resiclere  intuitusque   eum   melius    signa  quedam   tristicie 
dolorisque  ex  faciei  pallore  deprehendit.     Eiectis  igitur  a  cubi-  30 
culo  cunctis  exceptis  quibusdam  familiaribus  sciscitatur  ab  illo 
doloris  ac  tristicie  causam.     IUe   autem    iterum    longa  ab  imo 
pectore  trahens  suspiria  in  hec  tandem  uerba  respondit: 


1  singulorum  OPpV.  —  2  1.  restitueret  OV.  —  4  corporis 
OV.  —  6  maturo  colore  P.  —  7  luscinius  L  —  stupidus  L.  — 
11  Rome  OPpV.  —  12  in  ipso  quoque  i.  PpV.  —  13  luscinius  L  (stets 
fortdb).  — 15  contristatus  OPpF^contristatus  spiritu  anxiatus  animo  V). 
—  19  interrumpentibus  Pp  —  profluentibusque  OPpV  —  24  seuiebant 
L.  —  30  Eiectisque  a  cub.  OPpV —  31  sciscitabatur  OPpV.  —  33  pec- 
toris  OPpV. 

2* 


—     20     — 

Dum,  inquit,  tu,  o  illustrium  uirorum  uertex,  hodie  hora  none 
me  relicto  in  cubiculo  ad  spaciandum  exisses,  forte  no- 
strum  arripueram  libellum,  ut  regulas  illas  astronomie  memorie 
firmius  commendarem.  Et  ecce  in  prima  facie  pagine  ex  aeris 
5  immutatione  heu  matrem  meam  quam  unice  diligebam  defunc- 
tam  esse  cognoui  patremque  Dolopathos  aliam  sibi  in  coniugium 
copulasse.  Iamque  eciam  legatos  a  se  dimisit,  qui  me  reducant 
in  patriam  regni  dyademate  coronandum.  Ego  autem  tum  pro 
matris  morte  tum  pro  nostra  separatione  in  tristiciam  uersus  animi 

10  eciam  defectum  passus  sum,  et  nisi  humana  ars  succursum  pre- 
stasset,  forsitan  de  me  iam  sentencia  data  foret.  At  Virgilius : 
Et  ego,  ait,  hec  iam  dudum  precognoueram,  sed  hactenus  sub 
silentio  tenueram,  ne  si  tibi  hoc  propalassem,  uiderer  tibi  doloris 
ac  tristicie  auctor  existere.  Gratulor  autem  quod  hoc  per  te  ipsum 

15  cognouisti  et  tue  subtilitati  congaudeo:  uideo  enim  et  gaudeo  te 
omni  scientia  eruditum  omnesque  philosophie  ascendisse  gradus. 
Sed  meminisse  debes  te  artium  initia  a  tuo  Virgilio  suscepisse  decet- 
que  te  quamquam  regem,  quamquam  alti  gloria  sanguinis  insi- 
gnitum,  quamquam  eciam  michi  sciencia  et  animi  acie  coeque- 

20  ris,  eum  qui  te  ad  ymaginem  diuini  reformauit  numinis  dum 
adhuc  uixeris  reuereri.  Nec  immerito ;  si  enim  amandus  et  co- 
lendus  est  pater  a  filio,  quia  eum  carnali  coitu  sui  ipsius  in- 
potentem  in  lucem  protulit,  quanto  magis  est  preceptor  a  di- 
scipulo  diligendus,  qui  ei  diuinorum  prestitit  noticiam  secretorum. 

25  Ego  autem,  quod  maius  inest,  ipsius  lucem  diuinitatis  tibi  in- 
fudi.  Scis  etenim  ,me  nichil  de  humanis  diuinisque  te  celasse 
secretis,  quin  ea  tibi  de  uerbo  ad  uerbum  ut  amico,  non  disci- 
pulo  denudauerim,  et  gracias  ago  quod  ea  uiuaci  memorie  fir- 
miter  commendasti;  gracias  inquam  ago  quod  talem  discipulum 

30  habere  merui,  de  cuius  perfectione  merito  possum   apud  sum- 


1  hodie  mane  OPp  V—  2  vrum  Pp,  tuum  OV,  —  3  mihi  arr.  V — 
illas  fehlt  OV —  mem.  fehltL.  —  6patr.meum  OPpV.  —  quandam 
aliam  Pp.  —  8  tum  eciam  V,  tam  .  .  .  quam  0,  cum  .  .  .  tum  Pp.  — 
11  data  dudum  f.  Pp  —  12  preuideram  OPpV.  —  14  actor  OPpV.  — 
15  percepisti  ac  cogn.  OV —  18  regem  qu.  fehlt  OPp  —  gloria  singu- 
laris  sangu.  Pp,  gloria  singulariter  sangu.  OV.  —  19  qu.  nichil  sc. 
Pp  —  et  animi  acie  Coni.  Eb.,  et  amicicia  die  Hss.  —  20  dum  adui- 
xeris  L,  dum  vixeris  O.  —  22  eum  fehlt  OPpV.  —  24  prebuit  PpO, 
tribuit  V.  —  25  quod  m.  est  OP,  quod  magis  est  pV  —  lucem 
archanumque  tibi  diu.  inf.  O.  —  28/29  ago  .  .  .  ago  Augensprung  in 
O  —  tenaci  mem.  OPp  —  firmiter  fehlt  PpV  —  30  merito  fehlt  PpV 


—     21     — 

mos  eciam  philosophos  gloriari.  Amor  igitur  qui  hucusque 
inter  nos  habitus  est,  rogo  maneat  inconuulsus  nec  ullo  tem- 
porum  frangatur  senio,  sed  de  die  in  diem  renouetur  et  licet 
multis  terrarum  spaciis  multisque  interuallis  temporum  corpora- 
liter  diuidatur,  corde  tamen  et  animo  alternis  semper  amplexi-  5 
bus  astringatur.  Dum  ergo  a  me  dimissus  paternum  optinueris 
regnum,  exhibeas  te  in  rege  philosophum  et  in  philosopho 
regem,  regiam  philosophie  disciplina  temperans  maiestatem 
commendansque  philosophiam  regie  maiestati;  omnibus  te  in 
quantum  licet  conformare  studeto,  omni  etati,  sexui  uel  condi-  10 
tioni  ius  suum  tribuens,  studeasque  magis  amari  quam  timeri. 
Sed  de  his  hactenus:  sufficienter  enim  de  huiusmodi  rebus  ab 
ipsa  philosophia  instructus  es. 

Ceterum  autem  quoniam  necesse  est  et  sic  oportet  fieri,  ut 
me  in  urbe  relicto  in  patriam  repedes,  antea  quam  id  fiat  15 
unum  quod  postulauero  uolo  ut  concedas.  At  Lucinius:  Et 
que,  ait,  uel  quanta  potest  esse  peticio  quam  tibi  possim  uel 
audeam  denegare?  Eciam  etsi  paternum  peteres  regnum,  ul- 
troneus  concederem.  Iube  ergo  quodlibet  et  tuam  edicito 
uoluntatem.  Virgilius:  Prius,  inquit,  certe  michi  iuraueris  per  20 
patris  Cesarisque  salutem  quod  quicquid  precepero  obseruabis. 
Iurauit  ille  se  obseruaturum  quicquid  preciperet,  quamquam 
esset  ipsum  graue  et  difficile,  si  tamen  ab  ullo  posset  homi- 
num  obseruari.  Virgilius:  Iubeo  ergo  et  auctoritate  magistri  tibi 
precipio,  ut  ex  illa  hora  qua  a  me  separaberis,  nulli  uerbum  25 
loquaris,  non  in  uia,  non  in  patria,  non  regi,  non  regine,  non 
principibus  regni  tui,  sed  nulli  omnino  hominum,  donec  iterum 
tuum  uideas  preceptorem.  Heu,  ait  Lucinius,  et  quis  tam  graue 
preceptum    sufficiat  obseruare,    cum  istud   sit    menbrum   quod 

1  qui  fehlt  OV.  —  2  est  fehlt  OV.  —  4  corporaliter  fehlt 
OPpV.  —  5  statt  diuidatur  coni.  Eb.  diuidamur,  ebenso  astringamur. 
- —  6  a  me  sis  diuisus  Pp,  a  me  sis  diuisurus  OV  —  paternumque 
OPpV.  —  8  reginam  OPp  —  philosophiam  V.  —  disciplinam  OV  — 
maiestate  PpV. —  9  comm.  .  .  .  mai.  fehlt  OPpV.  —  12  h.  non  de- 
sistas  OV  —  rebus  Coni.  Eb.,  fehlt  den  Hss.  —  15  me  ac  u.  I  — 
repedes  fehlt  L,  repedas  0,  redeas  Pp,  repatries  V  (rel.  tu  p.  revisas 
oder  repetas  oder  rel.  tu  repatries  schlagt  St.  vor).  —  17  et  quanta  OP, 
aut  quanta  V  —  possum  OPV.  —  18  Etiamsi  p.  petere  r.  vo- 
lueris  OPpV.  —  19  ergo  fehlt  OPpV.  —  21  quod  fehltPpV—  se  ser- 
uaturum  OPp  V.  —  23  esset  fehlt  LPp,  foret  0.  —  24  Virg.  fehlt 
OPpV.  —  25  separaueris  OPp,  separatus  fueris  V.  —  29  pr.  potest 
uel  s.  Pp,  potest  uel  sufficit  0,  potest  vel  valeat  V. 


—     22     — 

facilius  labitur  ac  difficilius  precauetur,  et  quis  unquam  hominum 
linguam  uel  officium  loquendi  habens  istud  potuit,  si  non  om- 
nino  mutus  fuisset  et  elinguis?  In  muto  eciam  motum  lingue 
licet  infructuosum  uidemus.     Sed  esto,  ecce  iturus  in  patriam, 

5  tuis  ut  me  decet  uolens  obedire  mandatis,  frenum  lingue  mee 
ponam,  ponam  orimeo  non  solum  custodiam,  uerum  eciamostium 
uectibus  ferreis  obseratum.  Gum  igitur  me  post  ]ongum  tem- 
pus  receptum  salutauerit  pater,  cum  regina,  cum  principes  regni 
nobilesque  matrone  me  laudibus  sustollent  ad  sydera,  quomodo 

10  istud  membrum  inquietum  et  impatiens  potero  cohercere,  quin 
statim  ad  uerba  fauoris  recludi  contempnens  ostio  silentii  dirupto 
in  medium  exiliat?  Ut  uideo  impossibilia  tuo  Lucinio  prece- 
pisti.  Virgilius  respondit:  Tu  certe,  inquit,  Lucini,  iurasti  et 
spopondisti  te  ea  que  preciperem  seruaturum.     Si   me  manda- 

15  taque  mea  tanti  estimas,  obseruabis ;  sin  autem,  despicies. 
Aliam  uim  non  inferam  tibi ;  uerum  utrum  obseruaueris  necne, 
michi  citius  innotescet.  Ad  hec  Lucinius:  Mei  quidem  propo- 
siti  meeque  uoluntatis  est,  o  iltustrissime  preceptor,  tuis  semper 
et  in  omnibus  obedire   mandatis,    sed   nec  in   hoc    uoluntatem 

20  tuam  si  potero  preteribo. 

Cum  igitur  hec  et  aJia  multa  mutuo  adhuc  in  cubiculo  positi 
collocuntur,  superueniunt  eis  legati  regis  sole  iam  ad  oc- 
casum  uergente  Virgiliumque  cum  amicis  et  discipulo  reuerenter 
ex  parte  regis  Dolopathos  salutant.     Quibus  ut  decebat  resalu- 

25  tatis  Virgilio  quedam  regis  insinuant  mandata,  dona  offerunt 
cum  regalibus  epistolis,  quibus  et  matris  obitus  et  patris  decla- 
rabatur  uoluntas.  Quibus  Virgilius  respondit:  Leue  esset  ut 
mandatis  parerem  regis,  si  michi  liceret  ad  patriam  cum  Luci- 
nio  repedare;  verum  cum  ab  urbe  longius  procedere  nequeam, 

30  Gesaris  quodam  negotio  prepeditus,  intolerabilis  uidetur  michi 
eius  recessus.  Tamen  quamuis  michi  grauis  separatio  uideatur, 
uoluntati    domini  uestri  contraire    non  possum,    ne   dum    iugi 


1  quis  inquam  L.  —  2  1.  et  off.  L  —  i.  precauere  potuit  OV 

—  p.  nisi  o.  OPpV —  2/3  si . . .  el.  ivill  Eb.  als  Glosse  tilgen  —  3  officium 
1.  v  —  4  videatur  0.  —  8  rec.  fehlt  L.  —  9  s.  in  altum  V  —  10 
m.  iniquum  0.  —  cohibere  OPpV.  —  11  diruto  L.  —  12  Et  ut 
uideo  OPpV.  —  14  te  ea  fehlt  OPpV.  —  15  existimas  OPpV  — 
sin  a.  obseruabis  Pp,  sin  a.  obseruaueris  V,  sin  a.  obseruare  0  — 
16  obs.  annon  OPpV  -  19  et  in  o.  fehlt  OPpV.  —  24Dol.  fehlt  OPp 

—  25  Virg.  quidam  L  —  27  Bene  esset  OV,  Bonum  e.  Pp.  — 
29  proc.  non  audeam  neque  valeam  V. 


—     23     — 

cupio  amici  contubernio  frui,  eius  felicitatem  magis  uidear  im- 
pedire.  Verumtamen  mane  cum  domini  uestri  filio  cum  sitis 
profecturi,  quod  diei  superest  cum  nocte  sequenti  dum  uacat 
in  leticia  mutuisque  colloquiis  pariter  expendamus  delicatioribus 
cibis  ac  potibus  indulgentes.  Sollemnes  itaque  epulas  alternaque  5 
colloquia  usque  ad  diei  sequentis  initium  protraxerunt. 

Cumque  iam  rutilans  aureis  aurora   radiis  suum  terris   iubar 
infunderet   Luciferque  dudum    precurrens   Phebum  Arcton 
proximum  testaretur,  surgunt  legati   itinerisque  sui  stramentis 
regiis  sternunt  uehicula,  sicque  ascensis   equis  una  cum  Luci-  10 
nio  Virgilioque  urbem  egrediuntur,   iter  suum    uersus   patriam 
dirigentes.     At  Virgilius  eos  usque  ad   uadum    quoddam   quod 
sexto   ab  urbe    miliario   preterfluit    secutus,    ibi   ultimum   uale 
dicturus  figit  gressum.     Tunc  ergo  alter  incumbit  alteri,    alter- 
nant  amplexus,  ingeminant  oscula,  singultus  commutant  singul-  15 
tibus,  suspiria  suspiriis,   lacrimas  lacrimis   admiscentes,    sicque 
alter    ab    altero    dum    deficit    se     reficit    et     refectione    amici 
amico  refectio  generatur.     Sed  quot  ibi  suspiria,   quot  lacrime, 
quot   ibi    singultus    ab  imo   pectoris   utrimque   eruperint,    quis 
enumeret?      Tandem    autem    post   longum   temporis    spacium  20 
ultimum  illud  uale  facientes  Virgilius  dimidium  anime  sue  com- 
mendat  legatis  reuertiturque  ad  urbem  dimidiatus,  cum  partem 
anime    sue  Lucinium    derelinquit.     Lucinius    uero   itinere   suo 
pergens  non  minus  se  dolere  Virgilio  suspiriis  ac  lacrimis  testa- 
batur.     Sed  quotiens  dum    paulatim  ab  inuicem   elongarentur,  25 
uultibus  retrouersis  in  itinere  substiterunt,  ut  saltem  mutuis  se 
oculorum  aspectibus   recrearent!     Tam   diu   enim   quisque   in- 
certo  pede  itinereque  ancipiti  uectus  est,  quousque  montis  moles 
interposita  alterum  alterius   aspectibus   defraudaret    sicque    hic 
ad  urbem,  ille  uero  repedaret  ad  patriam.  30 


2  cum  sitis  fehlt  L.  —  5  indulgendo  OPpV.  —  6  pertr.  V.  — 
8  arthon  P,  archton  0,  fehlt  V,  arthico  L.  —  10  accensis  niagnis 
Pp,  s.  accensis  cereis  magnis  V,  s.  decoribus  magnis  0.  — 
14 T.  unus  inc.  OPpV  -14/15  alt.  oscula,  ing.  amplexus  OPpV.  — 
15  communicant  OPpV.  —  18  deffectio  gen.  OPp,  defecto  grauatur 
V.  —  19  p.  uterque  Pp,  p.  vtriusque  V,  p.  vtroque  0  —  eruperit 
PpV  —  21  ult.  fehlt  PpV.  —  22/23  ad  u.  dimidiam  autem  partem 
a.  s.  Lucinio  dereliquit  OPpV.  —  25  Sed  .  .  .  elong.  fehlt 
OPpV. 


—     24     — 

Lucinius  autem  iniuncti  sibi  a  magistro  precepti  non  immemor 
os  suum  continuo  silentio  condempnabat ,  nulli  omnino 
sociorum  alloquentium  se  respondit.  Illi  uero  putantes  eum  in 
artibus  occupari  aut  pro  magistri  absentia  mestum  fore,  illo 
5  quidem  die  et  crastino  a  colloquiis  temperarunt,  rem  quomodo 
ageretur  penitus  ignorantes.  Gumque  adhuc  illo  in  silentio 
permanente  dies  tercius  illuxisset  iamque  ad  fines  Sicilie  pro- 
pinquassent,  uerentes  ne  diuturno  silentio  immoderataque  tri- 
sticia  usum  loquendi  omnino  dedisceret,  illum  nunc  seriis,  nunc 

10  ludicris  pulsant  et  nunc  de  patris,  nunc  de  regine  gloria,  nunc 
de  principum  regni  multitudine,  nunc  eciam  de  mulierum  pulcri- 
tudine  uerba  mouent.  Gum  uiderent  igitur  quod  nec  sic  quidem 
illud  graue  frangeretur  silentium  nec  blandis  nec  tristibus 
moueretur,  credentes  ueraciter  sensum  animi  et  lingue  officium 

15  amisisse,  conturbati  et  ultra  quam  dici  possit  perterriti  capillos 
euelJere  et  absque  misericordia  unguibus  lacerare  uultus  ceperuntr 
de  se  sibi  in  hec  uerba  conquerentes:  Heu  nobis,  quid  facie- 
mus,  quomodo  seducti  sumus,  que  nostra  miseria,  quod  no- 
strum     infortunium     hoc    malum     meruit    ut    hac     legatione 

20  fungeremur?  Ve  nobis,  filium  nostri  domini  sane  mentis  et 
eloquentissimum  a  magistro  suo  recepimus,  et  ecce  inter  manus 
nostras  nescimus  quomodo  obmutuit!  Qua  igitur  fronte  patri 
filium  unicum  mutum  reddemus,  qua  audatia  terribili  astabimus 
aspectui?     Numquid  non  ilico  nos  ut  maleficos   coram   amicis, 

25  uxoribus  et  liberis  diuersis  cruciatibus  laniabit?  Neque  enim 
excusationem  nostram  audire  sustinebit,  putans  nos  filium  suum 
instinctu  alicuius  inimici  sui  ueneno  uel  maleficiis  perdidisse. 
Nonne  igitur  melius  ac  tutius  uidetur  ut  fuge  querentes  presi- 
dium  in  hac  ciuitate  regis  filium    deseramus?     Sed    quo  nobis 

30  fugere,  quo  ibimus,  uel  quo  a  facie  eius  fugiemus  ?  Quis  locus, 
quis  terre  angulus,  que  cauerna  uel  latebra  nos  celare  poterit? 
Etiam  si  in  extremis  maris  habitauerimus,  si  uiuentes  descen- 
derimus  in  infernum,  inde  nos  manus  uirtutis  sue  abstrahet 
captiuosque  reducet  in  patriam,   et  ibi  coram  amicis,   uxoribus 


2  condempnauit  OPpV  —  omn.  fehlt  OV.  —  3soc.  aliquantulum 
respondens  OPpV.  —  5  et  cr.  fehlt  OPpV.  —  7  propinquarent  OPpV 
—  8  diurnoP^F  —  sil.  permanente  0  —  9  nunc  verbis  n.  1.  OPp, 
nunc  ludis  nunc  verbis  pulsatum  V.  —  11  regni  fehlt  OpV.  — 
12  quidem  fehlt  OPpV.  —  17  nob.  inquiunt  OPpV.  —  23  mutum 
fehlt  OPpV.  —  31  cau.  que  latebre  nos  c.  poterunt  PpV.  —  33  ad 
inf.  OPpV  —   manu  L  —  34  ut  ibi  .  .  .  statuamur  OPpV. 


—     25     — 

liberisque  nostris  ludibrium  cuncto  populo  statuemur.  Ve  nobis 
miseris,  ue  nobis  infortunatis,  quia  laqueum  incidimus  de  quo 
non  possumus  liberari;  vndique  tribulamur,  undique  angustiis 
coartamur!  0  mors  que  mille  modis  in  prosperis  constitutos 
incautos  perimis,  cur  nos  preteriis  iu  miseriis  constitutos,  cur  5 
te  desiderantes  uideris  fugere?  0  nos  felices,  o  nos  terque 
quaterque  beatos,  si  ante  hos  sex  annos  in  illo  uel  in  illo  bello 
in  obsequio  regis  positi  gloriose  mortui  fuissemus !  Sed  nostra 
miseria,  nostra  infelicitas  nos  huic  obprobrio  reseruauit.  Sed 
numquid  non  melius  est  ut  propriis  manibus  et  gladiis  fugientem  10 
queramus  mortem,  nosmetipsos  perimentes  quatinus  per  huius 
mortis  compendium  a  regis  crudelitate  et  ab  eterno  obprobrio 
liberemur?  Hiis  et  aliis  pluribus  conquesti  legati  uerbis  omnino 
iam  de  salute  desperantes  arreptum  nudatumque  gladium  suum 
suo  quisque  lateri  immergendum  apponit.  Quod  cum  cerneret  15 
Lucinius,  festinanter  eorum  pedibus  se  prouoluens,  quibus 
poterat  nutibus  et  indiciis  eos  exorabat,  ne  opus  flebile  per- 
petrarent,  ac  singulos  oculis  liniens,  fouens  amplexibus,  eorum 
tristiciam  in  quantum  poterat  alleuabat.  Quos  etiam  ut  secu- 
riores  efficeret  et  de  salute  redderet  cerciores,  litteris  in  cedula  20 
propria  manu  scriptis  eos  ammonebat  ne  mortem  quererent, 
dum  possent  beate  uiuere,  quia  et  ipse  eos  de  quo  uerebantur 
optime  apud  patrem  Dolopathos  excusaret  et  redderet  absolutos 
et  forsitan  aliquando  soluto  lingue  uinculo  loqueretur.  Recreati 
igitur  aliquantulum  legati  ad  regem  repedare  quanto  cicius  pos-  25 
sunt  festinant. 

Tnterea  Dolopathos  cunctos  reges  et  principes  sue  subditos 
■*•  potestati  ad  Palernitanum  fecerat  conuenire,  uolens  quod  et 
filio,  dum  coronaretur,  assisterent  et  suo  homagio  et  fidelitate 
facta  ab  ipso  regna  reciperent  et  honores.  Gongregauerat  etiam  30 
in  hac  eadem  ciuitate  frumenti  et  uini  cunctorumque  que  terra 
marique  uehuntur  copias,  que  esui  omnium  aduentantium  suf- 
ficere  possent.  Sed  quis  numerum  eorum  qui  de  longinquis 
uicinisque  regnis  aduenerant,  comprehendere  uel  estimare  ua- 
leat?     Tanta  enim  militum   mimorumque    ac    saltatricum  illic  35 

5/6  cur  nos  des.  OPpV.  —  9  huic  ludibrio  OPpV.  —  17  opus 
terribile  OPpV.  —  18  et  singulorum  oculos  1.  OPpV.  —  19  alle- 
uiabat  Pp,  leniebat  V,  liniebat  0.  —  23  Dol.  fehlt  OPpV.  — 
25  al.  fehlt  OPpV.  —  28  ad  pallacium  suum  f.  c.  OPpV.  — 
29  et  sua  homagia  OPpV.  —  34  uel  est.  fehlt  OPpV.  —  35  ac 
satelitum  0. 


—     26     — 

aduenerat  multitudo,  ut  nec  eciam  terciam  partem  eorum  tanta 
ciuitas  tantumque  palatium  capere  posset,  sed  sparsi  per  cam- 
porum  planiciem  in  circuitu  ciuitatis  et  in  tentoriis  habitarent. 
Legati  autem  iam  penetrati  Siciliam  cum  ad  quoddam  castrum 
5  quod  decem  a  Palerno  distabat  milibus  peruenissent,  ibi  paululum 
quiescentes  regi  per  nuntium  mandauerunt  ut  stipatus  regum 
et  principum  suorum  multitudine  filio  suo  occurreret  aduentanti. 

Cognito  rex  aduentu  filii  supra  id  quod  dici  potest  exhylara- 
tus  per  uniuersam  ilico  ciuitatem  preconis  uoce  clamari  iubet 

10  ut  omnes  reges   et   principes  et  quicumque  de  miHtari   ordine 

r  essent,  filii  quoque  nobilium  a  quarto  decimo  anno  et  supra, 
sed  et  matrone  nobiles  ac  uirgines  decenter  ornate  in  crastinum 
foris  portam  Romanam  conuenirent,  obuiam  ituri  filio  a  studiis 
reuertenti.      Iubet    etiam    preconari    ut    quicquid  in   auro    uel 

15  argento  gemmisque  ac  diuersis  palleis  preciosum  inueniri  posset 
in  ciuitate  crastino  in  uia  Romana  a  porta  usque  ad  palatium 
in  honorem  Lucinii  exhiberetur  eademque  uia  palleis  sericisque 
diuersis  coloribus  sterneretur,  ne  quid  turpe  uel  fedum  oculos 
offenderet  intuentis.     Erat  tunc  uidere   ad  uocem  preconis   to- 

20  tam  resultare  uocibus  ciuitatem,  hmc  corizare  uirgines,  hinc 
adolescentes  colludere,  hinc  mimorum  saltatricumque  plausus, 
hinc  musicorum  instrumentorum  concrepantium  melodiam  in 
altum  ferri.  Preparabant  igitur  se  cuncti  in  occursum  Lucinii 
et  illud  crastinum  cum   magno  desiderio    expectabant,  maxime 

25  uero  uirguncule  at  adolescentuli  quorum  etas  magis  delectatur 
spectaculis. 

Cum  igitur  Phebus  noctis  obscure  depulsis  tenebris  letior  so- 
lito  aureum    terris   iubar    spargens    optatum   sua   presentia 
crastinum  illustrasset,   gratum   cuncti  sompnum   propellunt  ab 
30  ocuhs  et  se  festinant  in  occursum  Lucinii  preparare.   Hinc  reges 
ac  principes    purpuras   suas   uestire,    aureas   capitibus   coronas 
colloque    torques    coaptare    student,   inde    uero    matrone    cum 


1  eorum  fehlt  L.    —   4  iarn  peruenti  0.   —   5  a  passo  OPp, 
ab  vrbe   V  —    distabatur  L    —    miliaribus   V.    —    7  aduenienti   V. 

—  8  Rex  cognoscens  aduentum  OPpV.  ] —  13  foras  OPpV  — 
p.  pariter  c.  0,  p.  vrbis  c.  V.  —  15  diuersicoloribus  Coni.  Eb.  — 
15/17  prec.  .  .  .  palleis  fehlt  durch  Augensprung  OPpV.  —  19  in- 
tuentes  P.  —  20  corizare  L,  ornare  OV,  ornate  Pp.  —  21  collidere  L 

—  mim.  saltancium  0.  —  23  lucinio  OPpV.  —  25  delectabatur 
OpPV.  —  27  obscuris  dispulsis  OP.  —  29  illustraret  OPpV. 


07         

u  i 

uirgunculis  suis  fucare  facies  satagunt,  ut  colorum  reddantur 
beneficio  pulchriores,  et  quicquid  monilium,  quicquid  ornamen- 
torum  muliebrium  excogitari  uel  inueniri  potest,  sibi  cum  magna 
ambitione  magnoque  studio  circumponunt  suamque  in  speculis 
speciem  contemplantur.  Adolescentibus  uero  ac  scutiferis  5 
summum  studium  fuit  equos  mulasque  regum  matronarumque 
frenis  aureis  infrenare,  sternere  stramentis  sericis.  Paratis 
igitur  compositisque  uniuersis  primi  omnium  reges  ac  principes 
cum  omni  militum  iuuentute  ascensis  equis  exeunt  ciuitatem; 
quos  matrone  cum  uirgunculis  suis  mulabus  baiulis  subsecun-  10 
tur,  congregatique  in  unum  foris  portam  Romanam  aduentum 
regis  Dolopathos  prestolantur. 

Et  ecce  ipse   rex  stipatus    militum   suorum   multitudine   cum 
mimorum   saltatricumque   ac  cytharedorum    cytharisantium 
in  cytharis  suis  agmine  aduenit,  sedens  super    equum   dignum  15 
regie  maiestatis.     Et  ipse   quidem,  speciosus  forma  pre  cunctis 
qui  aderant  regibus,  erat  uestitus   purpura  gemmatoque   diade- 
mate  coronatus  caput  et  torques  aurea  eius  inserta  collo  accinc- 
tusque   gladio    super    femur.      Regina   uero  a    dextris   eius   in 
uestitu  deaurato  circumdata  uarietate  mula  candida  uehebatur;  20 
quam  filie  regum  in  fimbreis  aureis   circumamicte   uarietatibus 
cum    exultatione    et    gloria    sequebantur.       Gongregatis    igitur 
cunctis  qui  regis  occursuri  erant   filio,   in    trinum  se   diuidunt 
agmen.     Rex   enim  cum   regibus  principibusque   suis,   militum 
quoque  et  iuuenum  decor  in  unum  agmen  collecti  reginam  cum  25 
matronarum   et  uirguncularum  turma  lento    precedunt   gressu, 
omne  uero  illud  mimorum  genus  in  aliud  agmen  collecti  regem 
precedunt  multiphariis  musicorum  uocibus  concrepantes,  absunt 
uero  a  se  inuicem  agmina  spacio  stadii  unius.     Sed  quis  tanti 
apparatus  gloriam,  quis  tantas    diuicias  possit   describere,   quis  30 
regum  principumque  ornatum,    quis  regine,   quis   matronarum, 
quis  maxime  adolescentularum  lasciuientium  fastum,  quis  saltem 


1    Mcare  Pp.  —  4  m.  studio    componunt    OPp  (exponunt  V) 

—  m.  gaudio  L.  —  6  mulosque  PpV.  —  7  sericinis  L,  sericeis   V. 

—  11  in  vicum  V  —  p.  ciuitatis  a,  0.  —  12  regis  fehlt  OPpV.  — 
14  sythared.  L  —  cytharis.  fehlt  OPpV.  —  15  adu.  Con.,  fehlt  den 
Hss.  —  16  sp.  f.  pre  filiis  hominum  scilicet  pre  cunctis  OPpV.  — 
17  erat  enim  OFpV.  —  18  accinctoque  gl.  OPpV.  —  19  gl.  eius f.  0 V.  — 
28  absunt  Coni.  Lb.  fiir  alii  L ;  concr.  nec  ad  se  i.  agm.  sp.  st.  vni- 
verse  disiungunt  Pp  (st.  unius  se  contingunt  0,  st.  unius  se  distingunt  V). 

—  30tantas  JW*  LPpV.  —  posset  OV.  —  32  lasciuiencium  fastu  PpV. 


—     28     — 

equorum  stramenta  sufficiat  enarrare?  Gerte  non  hoc  arbitror 
posse  facundiam  Tullianam,  sed  nec  Homerum  nouem  comi- 
tatum  Musis.  Nam  ut  de  regum  principumque  ac  mulierum 
gloria  taceam,  quicquid  in  equis    superlectilis   erat,   aut   aurum 

5  aut  argentum  aut  gemme  aut  sericum  erat.  Regina,  matrone 
ac  uirguncule  uix  uestium  cultum  moniliumque  pondus  susten- 
tabant,  quoniam  tunc  ibi  iuxta  poete  dictum 

'minima  pars  erat  ipsa  puella  sui\ 
Interim  autem  qui  in  ciuitate  remanserant,  a  porta  Romana  us- 

10  que  ad  palatium  diuersis  palleis  ac  multicoloribus  strauerunt 
uiam,  dextrorsum  sinistrorsumque  appendentes  quicquid  pre- 
ciosum,  quicquid  odoratu  suaue,  quicquid  uisu  pulchrum  in 
auro,  argento,  gemmis  uarioque  ornatu  uel  in  cuncti  generis 
speciebus  in  ciuitate  potuit  inueniri.     Denique   ipsum  palatium 

15  templumque  Iouis  intus  et  extra  eadem  gloria  uestiuere. 

Rex  autem  Dolopathos  cum  agmine  suo  lento  incedens  gressu, 
cum  in  quandam  spaciosi  campi  planiciem  duobus  iam 
peractis  miliaribus  deuenissent,  uidit  a  longe  filium  uenientem 
proximumque  fore  mimorum  turme.     Qui  statim    laxatis   equo 

20  babenis  ipsumque  calcaribus  urgens  per  mediam  campi  illius 
planiciem  celeri  cursu  uectus  peruenit  ad  filium,  quem  iam 
mimi  suorum  musicorum  uocibus  salutabant.  Ruunt  ergo  in 
mutuos  amplexus  pater  et  fihus  optataque  diu  sibi  imprimunt 
oscula,  copiosius  tamen  pater  nunc  mellifluum  os,    nunc  tene- 

25  ram  faciem,  nunc  illa  duo  oculorum  sydera  deosculatur.  Videres 
tunc  reges,  principes,  milites  et  adolescentulos  certatim  con- 
currere,  salutare  Lucinium,  osculari  demissisque  ceruicibus 
adorare.  Patrem  igitur  et  filium  undique  uallantes  pariter  ad 
ciuitatem    uestigiis    retrouersis  repedant.     Regina  uero  ac  ma- 

30  trone  cum  uirgunculis  suis  moUiter  ac  gradatim  ut  moris 
est  feminarum  incedentes  longe  adhuc  aberant.  Que  ubi  re- 
pedantibus  sociate  sunt,  prior  regina  Lucinium  reuerenter  salu- 
tatum  osculata  est  ac  deinde  relique  omnes:  nullam  mariti 
retraxit  zelotipia,  nullam  pudor  uirginalis  ab  osculis   que  caste 


6  sustinebant  OPpV.  —  8  erat  fehlt  PpV;  queque  p.  0.  — 
10  ac  sericis  mult.  Coni.  Eb.  ac  multis  coloribus  die  Hss.  — 
15  intra  et  extra  V  —  eadem]  edere  Pp,  ederaOF  —  vestire  PV, 
vestiere  0.  —  17  spaciosam  OPp,  speciosam  V  —  duob.  tamen  PpV. 
—  18  milibus  L.  —  19  mim.  curie  V;  t.  ac  saltatricum  P.  — 
23  diu  fehlt  OPpV.  —  26  turbatim  V.  —  32  reu.  fehlt  OPpV. 


—     29     — 

et  pudice  offerebantur,  redarguit.  Uoces  ergo  omnium  tolluntur 
in  altum  laudantium  deos  suos,  qui  talem  ac  tantum  concessis- 
sent  regi  Dolopathos  successorem;  dulces  ergo  uirguncularum 
cantilene  iuuenumque  in  equis  currentium  lusus  ac  mimorum 
dulcisone  uoces  letos  omnium  ahimos  efficiunt  letiores.  Gum  5 
hac  gloria,  cum  hac  pompa  Lucinius  in  modum  triumphantis 
deducitur  ad  urbem,  ipse  uero  religionis  sue  non  immemor  uno 
eodemque  modo  semper  fuit,  omnibus  hylarem  exhibens  faciem 
ac  salutantes  se  sine  uoce,  motu  labiorum,  oculorum  nutu  ac 
submissione  capitis  resalutans,  nec  potuit  quisquam  in  tanto  10 
tumultu  concursuque  populi  eius  aduertere  silentium. 

Cum  audissent  qui  in  ciuitate  remanserant,  quod  iam  proxi- 
mus  esset  Lucinius  ciuitati,  exierunt  ei  obuiam  cum  floribus 
oliuarumque  ramis  clamantes  et  dicentes :  Gloria,  laus  et  honor 
sit  filio  Dolopathos  regnaturo !  Sicque  cum  precedentium  sub-  15 
sequentiumque  laudibus,  cum  cytharis,  cymbalis  et  psalteriis, 
symphoniis  et  sambucis  omnique  genere  musicorum  ingreditur 
ciuitatem,  uia  illa  auro,  gemmis  sericisque  strata  pergens  ad 
palatium.  0  cum  quanta  rerum  gloria,  cum  quantis  diuiciarum 
copiis  receptus  est!  Putares  ibi  confluxisse  quicquid  glorie  20 
continet  orbis,  quicquid  aureis  harenis  Pactolus  trahit,  quic- 
quid  lapidum  gemmarumque  nutrit  India,  quicquid  habet  Ale- 
xandria  specierum.  Sed  quid  expJicare  singula  frustra  conor? 
Nunquam  cum  tanta  gloria,  cum  tanta  pompa  tantoque  appa- 
ratu  Roma  potens  orbisque  domina  aliquem  suorum  recepit  con-  25 
sulum,  sed  nec  suum  Octauianum  de  Gleopatra  triumphantem. 
Ipse  etiam  sol  Lucinio  quodammodo  famulans  solito  clarior 
illuxerat  terris;  qui  luminis  sui  radios  in  obiectas  sibi  auri 
argentiqiie  ac  gemmarum  copias  uibrans  eorum  intantum  aug- 
mentauerat  fulgorem,  ut  reuerberato  fulgore  intuentium  acies  in  30 
se  ipsam  reflecti  cogeretur.  Sic  ergo  uentum  est  ad  templum 
Iouis,  ubi  pater  pro  filio  quem  post  longum  tempus  receperat 
sanum,  diis  gracias  agens  plurirnas  uictimas  immolauit  dimi- 
sitque  singulos  ad  domos  et  ad  tentoria  abire.  Ipse  autem  et 
Lucinius  cum  priuata  familia  palatium  illud  auro,  gemmis  pal-  35 

1  redarguebat  OPp.  —  2  concesserunt  OPpV.  —  5  dulcissime 
PpV  —  leniores  OPpV.  —  8  eod.  momento  OPpV.  —  12  aud.  autem 
OPpV.  —  13  fl.  et  palmis  V.  —  15  sit  fehlt  L.  —  21  aur. 
arinis  PpV  —  pactiolus  PpV,  spaciosus  0.  —  22  nitet  in  india 
OPpV.  —  23  fr.  teneor  V.  —  30  reuerberata  f.  L  —  f.  in  medium 
acies  PpV.  —  35  auro  et  argento  OPpV. 


—     30     — 

liisque  uestitum  ascenderunt.  Lucinius  uero  Virgibi  preceptum 
quasi  quoddam  signum  ante  oculos  ponens  linguam  suam  arte 
custodie  mancipabat  salutationibusque  ac  plausibus  omnium 
nutibus  oculorum  motuque  capitis  absque  lingue  officio  respon- 
5  debat.  Nec  potuit  pater  hoc  illo  die  aduertere,  quadam  leticia 
inenarrabili  sensum  animumque  eius  penitus  occupante,  sed 
nec  alius  quidem  exceptis  legatis  qui  rei  conscii  erant. 

Verum  cum  Phebus  suo  cursu  peracto  in  Esperias  se  rece- 
pisset  undas   noxque  sopori   quietique    hominum  ordinata 

10  preuiis  tenebris  aduenisset,  rex  Dolopathos  cum  regina  in  suum 
cubiculum  se  recepit.  Lucinius  autem  uirguncularum  sibi  depu- 
tatarum  ministerio  in  aliud  cubiculum  coilocatus  ilico  menbra 
dat  fessa  quieti  animumque  spectaculis  lassum  grato  sopore 
reficit.     Hanc  noctem  Dolopathos  de  crastino  apparatu  sollicitus 

15  totam  duxit  insonnem ;  surgens  uero  summo  diluculo  uenit  ad 
cubiculum  filii  insinuaturus  ei  intentionem  et  consilium  suum 
exploraturusque  eius  super  hoc  uoluntatem.  Exclusis  ergo  a 
cubiculo  uirginibus  ostium  obserauit  filiumque  excitatum,  salu- 
tatum  ac  deosculatum  hiis  uerbis  allocutus  est: 

20  /^uo  mundus  iste  feratur  casu  cuiue  fato  ceco  incertoque  genus 
W»  hominum  subiaceat,  te  optime  scire,  fili  mi  dulcissime,  non 
ignoro.  Hic  enim  ut  nosti  mundus  semper  labilis  stareque 
nescius  uarietati  et  inconstantie  sue  suos  subigit  amatores,  alios 
aliis  cogit  succedere,   illos  eicit  ut  istos  introducat,    priuat   illos 

25  honoribus  ac  diuiciis  et  ad  solum  usque  humiliat,  ut  istos  exaltet 
ditatos  post  modicum  in  deterius  ruituros.  Ipsos  preterea  reges 
ac  principes  qui  quodammodo  naturaliter  mundi  pollent  diuiciis, 
quanta  inconstantia,  quanta  uarietate  casuum  Fortuna  deludit! 
Nunc  letis  erigit,  nunc  aduersis  deicit  uariisque  angit  doloribus, 


2  arti  custodia  OPp,  acri  custodia  V.  —  3  salutacionibus 
applausibusque  ac  omnibus  allocucionibus  nut.  oculorumque  niotu 
cap.  V.  —  6  occupando  PpV.  —  8  Sero  OV,  Vero  Pp  —  vespe- 
rinas  V.  —  9  nox  soporem  quietem  cunctisque  hominibus  ord. 
Y ;  sop.  et  quieti  cunctorum  h.  ord.  0,  sop  quietum  cunctique  h. 
ord.  Pp.  —  13  lassum  fehlt  PpV,  inquietatum  0  —  14  Sed  hanc  n. 
OPpV.  —  16  significaturus  P,  insignaturus  p,  instigaturus  0.  — 
19  alloquitur  dicens  OV.  —  20  fato]  facto  L;  ceco  Coni.  Eb. 
(mobili  G.  P.),  fehlt  den  Hss.  —  g.  humanum  OPpV  —  21  di- 
lectissime  OPV.  —  23  subicit  OPpV.  —  24  cog.  subiacere  OPpV. 
—  26  dit.  ut  p.  modum  in  det.  ruant  OPpV.  —  in  vor  det.  feJilt 
L.  —  27  prepollent  OV. 


—     31      — 

nunc  ad   summam    extollit  gloriam,    nunc  iterum   ad    ultimam 
redigit  paupertatem. 

cSic  uarium  Fortune  ludibrium  dat  tribunal5.  Sic 
cOmnia  sunt  hominum  tenui  pendencia  filo 
Et  subito  casu  que  ualuere  ruunt5.  5 

Ipsa  etiam  inimica  nature  hominumque  deuoratrix  Mors  cequo 
pede  pulsans  regum  turres  pauperumque   tabernas5 
nec  regi  nec  pauperi  scit  parcere.     Non  illam   terret   purpura, 
non  auro  argentoque  domus  tecta,  non  illam  excludunt  turres 
in  montium  superciliis  constitute,    quin   eo   modo   regem  inter  10 
purpuras  aurumque  cubantem   indifferenter   perimat,    quo  pau- 
perculum   homuntionem   in   tuguriolo   commorantem.     Et  heu, 
cum  diutius  se  quis  potentum  uicturum  putat  aclurumque  plura, 
tunc  illum  Mors  occupat  insperata. 
'Inuida5  est  enim  "fatorumseries  summisque  negatum  15 
Stare  diu'. 
Hodie  homo  in  regni  solio  positus  ut  deus  ab  hominibus  ado- 
ratur,    cras    si  mortuus   fuerit   ab   eisdem   a  quibus    adoratus 
fuerat,  ut  cadauer  fetidum  abhominatur.    Videns  igitur  in  rebus 
tantam  fallaciam  mutabilitatemque  quodque  incertus  sit  homini  20 
fmis  suus,  boni  esse  consilii  uisum  est  michi  si,  dum  uitalibus 
fruor  auris,    dum  mea    prosperis    uentis    nauis    deducitur,    tibi 
regnoque  Sicilie    in    posterum    prouiderem,    ut    quandocumque 
post  hoc  me  fata  suprema  exemerint  humanis  rebus,  tu  securus 
de  regno  sis  resque  publica  composita  maneat  et  pacata.    Hoc  25 
enim  magnis  regibus  summe   cure  fuit  et  ob  hoc   felices  com- 
mendabilesque   feruntur,   si   regna    sua  composita    reliquissent. 
Feci  ergo  te  cum  magno  cordis  desiderio  accersiri,  ut  te  antequam 
moriar  regni  constituam  successorem.    Hec  est  intentio  mea,  hoc 
consilium  meum,  hoc  uotum,  hoc  uiscerum  meorum  desiderium.  30 
Ego  enim  deorum  adiutorio  mundi  gloria  feliciter  hucusque  usus 


1  erigit  gl.  OPpV — it.  red.  in  paup.  PpV. —  3  fort.  lubricum 
dat  dubium  trib.  iudicium  die  Hss.  (iudicis  F,  iudicio  Pp,  iudici- 
bus  0).  —  4  hominis  L.  —  5  fehlt  L.  —  7  pauperum  die  Hss.  — 
8  nec  principi  OPpV.  —  9  tecte  O.V.  —  12  hominem  OPp  —  in 
tugurio  OPpV.  —  13  cum  diuicijs  OPp.  —  17  ab  omnibus  OPp. 
—  22  dum  meus  status  prosperitate  ventus  ded.  0,  dum  mors 
proprijs  ventibus  ducitur  V.  —  24  exuerint  OPp  V.  —  27  si  bene  sua 
comp.  0,  si  cuncta  comp.  V.  —  30  hoc  nomen  p  —  c.  m.  hoc 
omen  et  felicitas  visc.  V. 


—     32     — 

sum  fortiterque  amministraui  regni  negotia.  Et  ecce  iam  labore 
et  senio  fractus  sum,  spiritus  meus  attenuatus  est,  defecit  uirtus 
mea,  fortitudo  recessit,  subintrauit  corpus  debilitas,  tremor 
menbra  occupauit  nichilque  michi  aliud  superesse  uideo  quam 
5  sepulchrum.  Emeritus  itaque  tibi  cedo,  resigno  honorem  regni 
et  honoris  pondus.  Tu  ergo  philosophorum  studia  intermittens 
ad  paterni  regni  negotia  animum  transfer,  succede  patri  forti, 
tu  fortior  feliciorque  felici,  gesta  mea  tuis  amplioribus  illu- 
strans  factis. 

10  TJec  et  hiis  similia  patre  perorante  Lucinius  quidem  aures 
■*-*■  prebebat  uerbis,  linguam  uero  suam  iugi  silentio  coartabat. 
Quod  cum  cerneret  pater,  ait:  Quid  est,  fili,  quod  taces?  Bo- 
nane  an  mala  tibi  uidetur  talis  intentio,  placet  an  displicet? 
Tuam,  fili,  edicito  uoluntatem:   quid   tibi  uidetur?     Illo   autem 

15  tacente,  cum  iam  irasceretur  indignareturque  pater,  Lucinius 
amplexatus  eum  iterum  atque  iterum  osculatus  quibus  poterat 
signis  se  omnino  non  posse  loqui  monstrabat.  Pater  hoc 
intellecto  conturbatus  animo  ac  stupens  ait:  Gum  septem  esses 
annorum,  maternam   perfecte  sonabas   linguam,   et   modo  cum 

20  quindecim  peregeris,  mutus  effectus  es?  Ideo  liberalibus  studiis 
imbuendum  te  tradidi,  ut  mutus  fieres  ?  Tantumne  tibi  prestitit 
illa  eloquentie  mater,  rethorica?  Quid  est,  quid  accidit,  si 
uere  obmutuisti?  An  mea  uerba  spernis  meamque  derides  senectu- 
tem,    an   indignum  me  tua  responsione  iudicas?     Gumque  hec 

25  dicens  pre  dolore  nimio  hac  illacque  agittaret  caput  manusque 
comploderet,  Lucinius  humili  simplicique  uultu  pedibus  eius 
prouolutus  nunc  ipsos  pedes,  nunc  ipsas  manus,  nunc  ipsam 
uenerandam  capitis  caniciem  deosculatur,  per  hoc  attestans 
quod  non  contemptus  patris  esset  in  causa,  sed  necessitas.     Sed 

30  magis  ex  hoc  eius  augmentauit  dolorem,  ita  ut  modo  se 
ipsum,  modo  Virgilium,  modo  Jegatos  huius  mali  auctores 
hiis  uerbis  proclamaret:  Heu  michi,  unde  michi  consilium  fuit, 
ut  filium  unicum  a  me  remouerem?  Huius  doloris  ego  ipse 
michi  auctor  existo.    0  Virgili,  ubi  est  amicicia,  quam  fingebas, 

1/2  sum...sum  Augensprung  OPpV. —  2  deficitOF. — 5  regni 
negocia  tibi  commendo  et  h.  p.  OPpV. —  6  oneris  p.  L.  —  8/9  gesta 
.  .  .  factis  fehlt  OPpV.  —  10  et  alijs  sim.  L.  —  13  aut  displ. 
OPpV.  —  15  luxinius  L.  —  16  amplexus  0,  amplexibus  PpV.  — 
18  stupefactus  OPpV.  —  22  eloquencia  Pp,  eloquentissima  0. — 
24  an  vor  ind.  fehlt  L.  —  27  ipsam  fehlt  LPp.  —  28  uerendam  L 
—  deosculatus  L.  —  29    sed  nec.   mera  OV.  —  32  Heu  unde    L. 


—     33     — 

ubi  fides  ?  Ita  erudisti  amici  filium,  ut  mutum  redderes?  Sed 
quis  hoc  tibi  imputet,  quis  credat  te  filio  Dolopathos  Gesa- 
risque  nepoti  hoc  intulisse  malum?  Sed  hoc  pessimis  legatis 
imputo,  hii  alicuius  corrupti  pecunia  te  bono  custode  remoto 
filium  perdiderunt.  0  homines  maleficos,  o  ueneficos,  o  mille  5 
mortibus  perimendos !  ubi  cruces,  ubi  aculei,  ubi  Siculorum 
tormenta?  0  si  taurum  eneum  haberem,  ut  hos  inclusos  igne 
supposito  horrendum  cunctis  spectaculum  exhiberem!  Lucinius 
autem  uidens  dolorem  patris  esse  uehementem  legatisque  iam 
mortem  parari,  scedulam  et  calamum  et  atramentum  cum  10 
festinatione  sumit  scribitque  patri  quod  eius  non  despiceret 
senectutem,  nec  a  Virgilio  nec  a  legatis  aliquas  insidias  passus 
esset,  sed  hoc  ei  ex  matris  defuncte  tristicia  dum  ueniret 
acciderit.  Absoluit  ergo  et  magistrum  et  legatos  a  criminis 
suspicatione.  15 

Interim  autem  dum  hec  in  cubiculo  aguntur,  amici  regis  in 
palatium  conuenerant,  tractaturi  cum  rege  de  hiis  que  coro- 
nando  Lucinio  deberent  fieri.  Querunt  ubi  sit  rex;  accipiuntque 
eum  summo  diluculo  filii  cubiculum  introisse.  Accedunt  autem 
ad  ostium,  pulsant  fiducialiter  ut  amici  et  ut  sibi  aperiatur  20 
postulant.  Rex  uero  ut  audiuit  adesse  amicos,  surgit  cito  cum 
uultu  lugubri  eisque  aperit.  Visis  ergo  amicis  iterum  soluitur 
in  fletum,  deducunt  oculi  sui  lacrimas  et  palpebre  defluunt 
aquis ;  dolor,  singultus,  suspiria  renouantur.  Turbantur  amici 
stantque  attoniti,  stupent  nouitatem  reique  mutationem  mirantur.  25 
Sciscitantur  quid  acciderit,  unde  pristine  leticie  tanta  successerit 
tristicia.  Tum  rex  ait:  0  boni  amici  qui  mee  felicitatis  huc- 
usque  participes  extitistis,  audite  quomodo  uersa  sit  in  luctum 
cythara  mea  et  organum  meum  in  uoces  flentium !  Gasumque 
eis  filii  per  ordinem  narrat.  Amici  uero  consolatoriis  utentes  30 
uerbis  rogabant  ut  innate  uirtutis  esset  et  ne  ampliori  tristicia 
animum  absorberet,  quia  ipsi  facerent  ut  filius  iterum  loqueretur. 


6  singulorum  t.  OPpV.  —  7  ut  hos  malefkos  omnes  igne  s.  Pp, 
ut  hos  maculosos  i.  s.  OV.  —  13  dum  uiueret  OPpV. —  14accidit  V, 
acciderat  LOPp,  acciderit  Coni.  Eb:  —  15  suspicione  0  V.  —  16age- 
rentur  PV.  —  18  percip.  die  Hss.  —  19  Acc.  ante  hostium  OPp. 
—  24  d.  sui  uultus  susp.  OPpV.  —  26  successerat  LPp.  —  28  aud. 
queso  quom.  Op  V  —  uersa  est  OF.  —  29  in  uocem  L.  —  31  ut  mature 
uirt.  e.  OPpV  —  esset  nec.  ampl.  tr.  V,  e.  nec  maiori  tr.  Pp,  e. 
nec  ampl.  dolore  0.  —  32  i.  efficerent  OPpV  —  iterum  fehlt  OPpV. 
SammluDg  mittellateiniscker  Texte.    5.  3 


—     34     — 

Aiebant  errim  phisicos  tradere  quod  contraria  contrariis  curan- 
tur.  Nunc  ergo,  aiunt,  utere  consilio  nostro  et  depone  luctum 
iubeque  differre  presentem  curiam  usque  in  diem  septimum, 
et  interim  filio  tuo  quicquid  leticie,  quicquid  gaudii  excogitari 
5  potest,  quicquid  dulce  musicorum  resonant  instrumenta  exhi- 
beas.  Assistant  ei  uirgines  speciose,  que  dulces  susurrent 
modulos  eumque  gestu  attactuque,  osculis  et  amplexibus  ad 
usum  prouocent  Uenerium.  Vtatur  lecioribus  cibis  uinoque 
fortissimo    cotidie   deebrietur;   nichil   fedum,    nichil   triste   eius 

10  offendat  oculos,  sed  cuncta  leta,  cuncta  iocunda  ei  exhibeantur. 
Sic  profecto  tristicia  eius  inolita  animo  succedente  ]eticia  resol- 
uetur  omninoque  abolebitur  filiusque  tuus  pristinam  recipiet 
loquelam.  Inter  hec  uerba  superuenit  regina;  audierat  enim 
regem  positum   in   merore.     Que   ut    doloris   causam   cognouit 

15  consiliumque  amicorum,  ultro  se  regi  offert  dicens  quod  ipsa 
Lucinium  in  suis  reciperet  thalamis  exiberetque  ei  quicquid 
consuluerant  amici,  spondetque  se  ei  lingue  officium  reddi- 
turam.  Gonfortatus  ergo  rex  bonum  iudicat  amicorum  consi- 
lium,  gracias  de  oblato  officio   refert  regine  iuratque   per  deos 

20  suos  quod  si  illud  efficere  possit,  regnum  illi  proprium  dimidiabit. 
Tradidit  ergo  regine  Lucinium  mandauitque  regibus  ac  prin- 
cipibus  quod  ipse  quibusdam  prepeditus  negotiis  filium  usque 
in  diem  septimum  non  posset  coronare. 

Regina  autem  susceptum  Lucinium  suis  uirginibus  sociauit, 
summa  cura  laborans  ut  quod  regi  promiserat  effectui  man- 
ciparet.  Elegit  ergo  ex  tota  ciuitate  uirguucularum  pulcherri- 
mas  que  propriis  uocibus  musicisque  instrumentis  canere  nos- 
sent,  hasque  suis  uirginibus  copulauit,  precipiens  omnibus  ut 
decenter  ornate  Lucinio  die  noctuque  assisterent  eumque 
30  quibuscumque  possent  modis  ad  leticiam  et  ad  opus  Ueneris 
prouocarent:  nullam  uirginalis  pudor  retraheret,  nulla  illi  sinum, 
nulla  gremium  prohiberet.     Ille  uero  lote   uitro,   fucate    colori- 


1  enim]  eum  L  —  phisicis  will  St.  —  curarentur  L.  —  5  ex- 
hib.  fehlt  OPpV.  —  7  g.  actactu  OPpV  —  oculis  LO.  —  8  ueneris 
OPpV  —  sanioribus  c.  OPpV.  —  9  inebrietur  PV —  fetidum  OPV. 

—  11  tr.  abolita  a.  succendente  Pp,  tr.  in  oblectamenta  succendente  0. 

—  12  f.  tuus  tristiciam  deponens  pr.  Pp.  —  16  in  suum  rec.  thalamum 
will  St.  —  17  amici  fehlt  OPp.,  quidqu.  esset  consolatorij  V.  — 
19  offert  OPpV.  —  22  quibusdam  fehlt  OPpV.—  23  diem  fehlt  0. 
27  c.  noscerent  OV.  —  29  insisterent  OPpV.  —  32  uitro  fehlt  OPpV 

—  fuscate   LPpV. 


—     35     — 

bus,  unguentis  uariis  delibute,  amicte  splendidis  preciosisque 
uestibus  Lucinio,  ut  preceperat  regina,  assistebant,  assidebant 
ministrabantque.  Et  nunc  quidem  illum  dulci  cythare  sono, 
nunc  modulis  uocum,  nunc  amatoriis  uerbis,  nunc  uero  am- 
plexibus,  nunc  suauiis,  nunc  etiam  impudicarum  manuum  circa  5 
loca  pudenda  attactibus  ad  leticiam  ludumque  Ueneris  incitabant: 
hoc  monebant  uiole,  hoc  rose,  hoc  lilia,  hoc  lectulus  floridus 
expetebat.  Regina  quoque  ipsa  auro  gemmisque  tecta  ei  assi- 
dens  ad  uirguncularum  nuptias  ortabatur,  et  ut  cordi  eius 
leticiam  facilius  inmitteret  redderetque  ad  Uenerem  proniorem,  10 
uino  forti  eum  inebriare  studebat,  sciens  quod  uinum  letum 
facundumque  hominem  redderet  quodque  ebrii  et  in  uerba  et 
in  Uenerem  precipites  essent.  Quid  igitur  illustrissimus  iuuenis 
ageret  inter  colubras  cupidinisque  flammas  habitans?  In  igne 
positus-non  arderet,  uirguncularum  quas  merito  colubras  dixi  15 
—  non  enim  est  astucia  super  astuciam  serpentis  nec  malicia 
super  maliciam  mulieris  —  harum  inquam  omnium  calliditati 
non  succumberet?  Quis  tam  ferreus  quem  amplexus  tales, 
talia  suauia  non  emollirent,  cuius  cor  adamantinum  licet  ista 
non  frangerent,  quis  tam  saxeus,  tam  insensibilis  cuius  caro  20 
ad  impudicos  attactus  non  titillaret?  Et  quid  mirum?  Quem 
enim  sapientum  mulierum  species  non  decepit,  quem  non 
subuerterunt  earum  contubernia !  Sed  iuuenis  fortissimus  et 
continentissimus,  sciens  quo  hoc  ageretur  consilio,  sciens  quod 
omrii  arte  ars  mulieris  preualet,  statuit  et  proposuit  in  animo  25 
quod  omnia  earum  blandimenta  preter  usum  Uenerium  ob  pa- 
tris  graciam  pateretur,  gloriosum  sibi  tutumque  fore  arbitrans, 
si  de  eo  solum  quod  captiuabat  etiam  decrepitos  ipse  iuuenis 
triumpharet.  Sciebat  enim  quia  si  in  hac  parte  uinceretur,  ne- 
cesse  quoque  esset  ut  et  preceptum  infringeret  preceptoris.  Pre-  30 
bebat  ergo  hylarem  uultum  singulis,  earum  amplexus,  suauia 
attactusque   admittens,   in  Jectulo   uero   et    ad  usum   petulantie 


1  delinite  OPpV.  —  2  assidebant  fehlt  OPpV.  —  5  a.  nunc 
suauibus  ac  tactibus  OPpV.  —  6  ludosque  OPp.  —  8  expectabat 
OPpV. —  10 promciorem  0,  promptiorem  uel  pron.  Pp.  —  14  ageret 
fehlt  OPpV.  —  16  serp.  nec  m.  s.  m.  m.  fehlt  OPpV.  —  17  harum  quis 
i.  OPpV  —  hominum  c.  0.  -  18  tam  ferus  OPpV  —  tales  talis 
lasciuia  OPp  (talisque  lasc.  V.)  —  21  ad  i.  hos  tactus  non  incitaret 
Pp,  ad  i.  actus  non  incitaretur  V;  c.  carnem  tam  impudicus  att.  non 
ad  veneris  illecebras  incitaret  0.  —  25preualeret  L  —  posuit  OPpV. 
—  26  u.  ueneris  ob  p.  gr.  OPpV.   —  31  suauesque   tactus  OVpV. 

3* 


—     36     — 

ut  lapis  insensibilis  habebatur.    Sic  duos  regina  sueque  uirgines 
in  cassum  duxerunt  dies. 

At  regina  dolens  suam  a  iuuene  deludi  sollicitudinem  magis 
deliberauit  semetipsam  exponere  quam  quod  cuperet  non 
5  expleret.  Preciosiori  igitur  solito  cultu  se  preparat,  pectus 
gemmis,  anulis  manus,  collum  circulis  circumdat,  lacte,  rosis 
faciem  pingit,  addit  duplicem  uestem,  auro  uerticem  cingit,  dat 
auream  errare  comam  per  humeros.  Hanc  sic  cultam,  sic 
paratam  si  uideres,  putares  alteram  Helenam  te  uidere,  pro  qua 

10  iterum  merito  totus  Oriens  commoueretur.  Eius  enim  candori 
comparata  nigrabant  lilia,  rose  pallebant  admote  rubori.  Tali 
igitur  cultu,  tanta  armata  pulchritudine  puellis  a  thalamo 
exclusis  iuuenem  inermem,  omnino  pudicicie  protectum 
armis    aggreditur,    obsidet    undique,    circumuenit    multiphariis 

15  multimodisque  sermonibus,  enigmatibus  uariis  interrogat. 
Uibrat  illa  ignita  Gupidinis  iacula,  machinas  admouet,  illam 
firmissimam  cupiens  euertere  pectoris  arcem,  et  nunc  pro- 
pria  lambendo,  comprimendo  sugendoque  labellula,  nunc 
obliquando  circumflectendoque  in  eum   oculos  impudicos,  nunc 

20  agitando  brachia  ad  duellum  Uenerisque  certamen  prouocat. 
Sed  ille  pretenso  continencie  clypeo  iacula  machinasque  eius 
fortiter  repellit ;  nec  tamen  desistit  illa  ceptis,  sed  acrior  insurgit 
in  eum.  Dum  igitur  hoc  modo  die  noctuque  iuuenem  obsideret, 
tandem  et  ipsa  obsidens  capitur  fitque  spolium  predatrix.    Dum 

25  enim  candorem  faciei  iuuenis  rubore  permixtum  sepius  con- 
templatur,  dum  oculos  ridentes  flauamque  cesariem,  dum  manus 
et  brachia  ceteraque  nature  munera,  —  nichil  enim  ei  diuitiarum 
suarum  artifex  hominum,  Natura,  subtraxerat  —  dum  inquam 
ad    hec    sepius  aciem  figit  oculorum,    repente    ceco    insanoque 

30  capta  cupidine  tota  in  amorem  Lucinii  flagrat.  Ex  hoc  non 
iam  uerborum  ymaginibus  uel  circuitionibus  utitur,  sed  nude 
et  aperte  omni   pudore   postposito   uerbis,    suauiis,    amplexibus 


2  dedux.  PpV.  —  3  Tunc  uero  reg.  Pp,  At  vero  reg.  V.  — 
6  circumdat  Coni.  Eb.,  fehlt  den  Hss.  —  10  moueretur  0,  moreretur 
V  (commoreretur  coni.  St.).  —  11  amoto  rubore  OPpV  —  Tanto 
ig.c. OPpV.  —  12  adornata  p.  OPpV.  —  13  omn.]  nimio  Pp,  nimium 
0,  nimie  V.  —  18  suggerendoque  PpV —  labia  0.  —  19  obligando 
PpV  —  pudicos  OPp  —  oc.  p.  dirigit  0.  —  24  tandem  Coni.  Eb., 
tamen  die  Hss.  —  26  radiantes  will  Eb.  —  28  summarum  will  Eb. 
fiir  suarum.  —  31  circumuencionibus  OPp,  circumlocucionibus  V. 
—  32  o.  timore  OPpV —  u.   nudis  a.  OPpV. 


—     37     — 

attrectationeque  uerendorum  uiolenter  impudenterque  stuprum 
exigit.  Interim  autem  regem  bono  animo  esse  iubebat,  prospera 
ei  de  Lucinio  nuntians.  Iuuems  uero  existimans  eam  non  tam 
depuduisse  quam  uersam  in  insaniam,  cum  horrore  et  indigna- 
tione  maxima  eam  a  se  repulit.  Nec  tamen  repulsa  quieuit  5 
illa,  sed  maiori  igne  succensa  libidinis  instat  oportune  inportune 
semperque  repulsam  se  pati  dolet.  Ad  fortiora  item  incanta- 
tionum  ueneficiorumque  recurrit  auxilia,  consulit  herbarum 
sucos  et  ex  hiis  potum  confectum  ad  bibendum  illi  propinat. 
Sed  Lucinius  omnia  precognoscens  more  aspidis  surde  et  10 
obturantis  aures  suas  incantantis  ueneficia  non  exaudit  nec 
potum  admittit  amatorium.  Illa  uero  nec  se  preualere  in  hac 
parte  uidens  ad  preces  et  lacrimas  iterum  se  conuertit,  infeli- 
cissimam  miserrimamque  se  proclamat  omnium,  que  fide  sua 
talia  pateretur.  Ipse  uero  nec  mouetur  precibus  nec  querelis  15 
nec  lacrimis  flectitur  impudicis. 

Regina  igitur  cum  nec  sic  nec  sic  proficeret  amorque  uehementior 
eius  depasceret  intima,  ad  se  uocat  puellas  suorum  conscias 
secretorum  et  alloquitur  hiis  uerbis  ministras :  0  meorum, 
ait,  conscie  secretorum  meeque  felicitatis  participes,  ecce  dum  20 
regi  placere  cupio,  dum  eius  affecto  graciam  dumque  ei  ut  ita 
dicam  manum  porrigo  naufraganti,  ipsa  quoque  incauta  proruo 
in  profundum,  sicque  nec  illum  liberaui,  sed  perdidi  memet- 
ipsam.  Eius  etenim  compassa  dolori  filio  loquelam  promiseram 
me  illi  reddituram,  et  non  solum  quod  spoponderam  non  25 
expleui,  uerum  potius,  ut  de  uiatore  refert  fabula,  serpentem 
glaciali  rigore  torpentem  in  sinu  in  mei  perniciem  calefeci. 
Intantum'  enim  eius  flagro  amore,  intantum  eius  pulcritudine 
crucior,  ut  nichil  pulchrum,  nichil  dulce,  nichil  iocundum  michi 
preter  eum  in  mundi  deliciis  uideatur:  fugit  sonnus  ab  oculis,  30 
deseruit  quies  membra,  tocius  cibi  suauitas  et  in  amaritudinem 
et  in  fastidium  uersa  est,  semper  in  illum  cor,  semper  in  illum 
oculi  etiam  me  nolente  feruntur.  Pulsaui  illum  precibus,  pul- 
saui    lacrimis,    querelis    ad    misericordiam    flectendum    putaui, 

2/3  rex  reginam  b.  a.  expectabat  pr.  de  1.  nunciaturain  OPp.  — 
4  cum  rubore  Pp.  —  7  forcia  OPpV.  —  8  ueneficia  OPp.  —  9  ad 
fehlt  L  —  propinavit  OPp  —  17  nec  sic  fehlt  OPpV  —  proficere 
se  videret  OV.  —  18  p.  s.  comercia  PpV,  p.  s.  commercias  0. — 

19  et   all.  h.  u.  m.   nach   St.,   s,   easque   sic.   all.    u.    die    Hss.    — 

20  conscientie   LOPV.   —   23   et   perd.  L.    —    26    fert    OPpV.  — 
32  conuersa  est  0,  est  conuersa  PpV.  —  34  ad  insaniam  fl.  OPpV. 


—     38     — 

adieci  his  herbarum  sucos,  incantationes,  ueneficia,  sed  in  cas- 
sum,  quia  omnia  hec  ut  stipulam  reputauit.  Adamantinum 
siquidem  cor  eius  pectusque  ferreum  nec  lacrimis  mouetur  nec 
flectitur  precibus  nec  ullis  herbarum  uel  incantationum  ueneficiis 

5  superatur,  non  generositatem  meam  attendit,  non  speciem,  sed 
ut  ancillulam  in  mola  sedentem  me  contempnit.  Nec  tamen 
ob  repulse  iniuriam  tepescit  amor,  sed  magis  magisque  estuans 
tenerum  sine  intermissione  depascit  corpusculum.  Aliquando 
etiam 

10  (nec  mens  michi  nec  color 

Gerta  sede  manent,  humor  et  in  genas 
Furtim  labitur,  arguens 
Quam  lentis  penitus  macerer  ignibus.5 
Quid  igitur  faciam,  quod  maius  consilium,  que  michi  post  hec 

15  spes  salutis  relicta  est?  Aut  enim  mori  michi  aut  potiri  uoto 
necesse  est.  Sed  facilius  sol  solitum  mutabit  cursum  quam  hic 
ab  obduratione  mentis  recedat.  Restat  igitur  ut  moriendum 
michi  sit. 

Hec  regina  interrupte  et  immoderate  ut  moris  est  amantium 
proferente  una  puellarum  que  ei  familiarius  inherebat, 
magna  mentis  simulata  indignatione  tali  in  eum  inuectione  usa 
est:  0  uere,  ait,  omnium  stultissima  omniumque  miserrima 
feminarum,  que  ad  tantum  dedecus  et  ad  tantam  contumeliam 
deuoluta  es,  ut  pulchritudinem  tuam,  generositatem  tuam  muto 

25  et  insensibili  trunco  prostitueris ;  qui  etsi  sensu  et  lingue  officio 
sicut  homines  ceteri  uteretur,  omni  tamen  odio  tibi  persequendus 
esset:  quem  accersiri  ideo  fecit  pater,  ut  hunc  supra  ceruicem 
tuam  regem  constituat  teque  et  filios  si  habueris  a  regno 
Sicilie    exheredet.      Huius    ergo    amore    langues    et    torqueris 

30  pulcritudine,  quem  in  tui  tuorumque  obprobrium  et  iacturam 
uiuere  constat,  presertim  cum  tuam  omnino  despiciat  inpu- 
dicitiam?  Muta  igitur  animum  uiresque  resume  et  hunc  ini- 
micissimum  tibi  omnes  pariter  perdere  festinemus.     Gras  cum 


5  non  sp.  nec  decorem  OV  —  sed  ut  ancillam  OPpV  —  6  in 
mola  id  est  in  lapide  V.  —  13  lacerer  OPpV.  —  16  mutaret  V.  — 
17  m.  s.  mor.  OV.  —  21  stimulata  i.  OpV  —  versa  est  Pp  —  22/23  st. 
mulierum  et  omnium  mis.  que  ad  t.  cont.  OPpV.  —  25  quia  etsi 
Pp.  —  27  ideo  fehlt  OPpV.  —  29  exhereditandum  0,  exeundum 
Pp,  exurendum  V.  —  30  tuor.  perniciem  et  iact.  OPpV.  —  31  pres. 
tamen  cum  OPp.  —  32  uir.  refrena  V.  —  in.  pre  omnibus  par.  V. 
—  33   festina   V,  sustinemus  Pp  —  Gum  omnes  adunati  OPpV. 


—     39     — 

coadunati  fuerint  in  palatio  reges  et  principes,  tu  solito  ornata 
cultu  sola  ad  Lucinium  ingredere  et  coram  eo  uestes,  ora, 
crines  manibus  unguibusque  discerpe,  altissona  uoce  adiutorium 
proclamans.  Nos  autem  ad  uocem  clamoris  accurremus  simi- 
lique  modo  nosmetipsas  laniabimus  totumque  commouebimus  5 
palatium,  dicentes  filium  regis  thorum  patris  te  scilicet  stupro 
uiolenter  maculare  uoluisse.  Tu  uero  ilico  sic  dissipata  ad 
regem  uenias,  eius  prouoluaris  pedibus  coramque  regibus  et 
principibus  super  tanto  flagitio  iusticiam  requiras.  Virilis  esto 
animi,  ne  timeas  mutum:  adest  pater  tuus,  adsunt  fratres  tui  10 
reges,  adsunt  quoque  amici  tui,  patres  nostri  reges  et  principes, 
qui  partem  tuam  potenter  defendant.  Hec  dicens  illa  Medee 
ministra  animum  regine  amore  languidum  tanta  aduersum 
Lucinium  armauit  rabie,  ut  maiori  in  eum  seuiret  odio  amore 
quo  prius  urebatur.  Sic  ergo  uertitur  in  crudelitatem  amor,  uerti-  15 
tur  in  furorem,  uere  ut  ait  poeta 

euarium  et  mutabile  semper  femina.' 
Sub  unius  etenim   hore  spatio    quod   petiit    spernit,   odit   quod 
amauerat,  quod  obtulerat  negat,  insequitur  quod  fugerat, 

eso]uitur  in  risum,  lacrimis  madidatur  amaris5        20 
et  hec  omnia   e  conuerso.     Sed   quid  plura?     Mane  facto   illa 
ad  Lucinium  ingressa  secundum  quod  edocta  erat,  in  conspectu 
ipsius  unguibus  exarat  faciem  manibusque  capillos  euellit.    Cruor 
haut  modicus  hinc  proftuit   atque  inficit,   hec  uestes   lacerat  et 
uoce  grandi    concutit  et  conturbat   aulam.     Gonglomerantur  in  25 
unum  fautrices  sceleris,  strepitum  clamoribus  augent,  dilacerant, 
rumpunt  cum  uestibus  ora,  capillos.     Sed  quid  agis,  Medea,  o 
Medea   .seuior,    trunculentior    Glitemnestra    omniumque    inpu- 
dentior  mulierum,  quid  agis  ?  Vt  perimas  innocentem,  te  ipsam 
dilanias?     Hunc   quia   recusauit   stuprum,   persequeris?      Tan-  30 
tumne  promeruit  pudicitia?     Vbi  amor  ille   quo    urebaris,   ubi 


3  man.  vngulis  0  —  decerpere  stude  OPp,  disc.  festina  V  — 
altissima  OPpV.  —  10  fr.  reges  L.  —  15  utebatur  V —  Si  ergo  amor 
uert.  in  cr.  uere  ut  OV.  —  17  mut.  cor  mulieris  et  incredibilis  fe- 
mina  semper  OPpV.  —  18  spreuit  Pp.  —  23  ung.  nur  L  —  exarat 
id  est  laniat  V,  excerpit  0,  exerat  Pp  —  cap.  euertit  OPp,  eicit  V. 
—  24  hoc  uest.  L  —  laceratas  LOPp.  —  25  turbat  L  —  Glomerantur 
LP.  —  26  actrices  sc.  OPV  —  26/27  str.  persequentes  sed  quid  OPp,  str. 
perstrepentes  sed  quid   V.  —  27  Medea  hinter  agis  fehlt  OPpV.  — 

30  dilanians   Pp,   declamans  0    —    Tantane  pr.  hic  pudicus   0   — 

31  quo  vehebaris  0,   quo  utebaris   V. 


—     40     — 

lacrime,  ubi  preces,  ubi  amplexus,  ubi  suauia  impudica?  Vnde 
nunc  tantum  odium?  Sed  idem,  ut  ait  philosophus,  exitus  est 
odii  et  amoris  insani.  Hec  est  insania  mulieris,  hec  audatia: 
cum  uincere  non  potest,  furit  audetque  omne  nefas  perpetrare. 
5  /^tongregati  autem  fuerant  reges  ac  principes  ad  palatium 
^  tractaturi  cum  Dolopathos  de  quibusdam  regni  negociis  per- 
senserantque  clamorem  et  strepitum,  sed  quid  portenderet  igno- 
rabant.  Et  ecce  illa  uirulenta  colubra  cum  caterua  minorum 
colubrarum  de  cauerna  prodiens,  ut  erat,  sparsa  comas,  lacerata 

10  genas  suoque  cruentata  sanguine  et  uestibus  usque  ad  umbi- 
licum  discissis,  lugubribusque  gressibus  usque  ad  regem  peruenit. 
Guius  prouoluta  pedibus  ab  omnibus  se  audiri  rogat.  At  rex 
et  qui  aderant,  uiso  uultu  habituque  regine  dolore,  ira  nouita- 
teque  rei  turbantur.     Rex    uero  Dolopathos    reginam  de    terra 

15  eleuat  iubetque  ut  citius  edicat,  quis  in  eam  tantum  nephas 
committere  ausus  sit.  At  illa  primo  magno  simulato  dolore 
in  argumentum  probationemque  eorum  que  dictura  erat  uer- 
borum,  singultus,  suspiria  lacrimasque  testes  inducit  falsos  aiens: 
Ego  ob   tui  amorem   et  honorem,    o   equissime   regum,    filium 

20  tuum  suscipiens  omnibus  modis  die  nocteque  per  me  perque 
meas  puellas  elaborare  studui,  quatinus  hunc  tibi  sane  mentis 
redderem  et  loquentem,  putabamque  id  feliciter  effecisse,  cum 
uiderem  et  gauderem  eum  iocunde  et  loqui  et  epulari  nobiscum. 
Verum  hodie  experta  sum  quod  non  dolor  ex  defuncta  matre, 

25  non  tristicia  ex  absentia  magistri  fuerit  in  causa,  sed  dolus. 
Gum  enim  me  hodie  solam  in  thalamo  haberet,  oportunitatem 
sui  sceleris  se  ratus  inuenisse,  ut  equus  efrenis  —  quod  etiam 
dicere  confundor  —  in  me  insiluit  uolens  me  uiolenter  stupro  illico 
maculare.     Ego  autem  tantum  execrans  facinus  quantum  potui 

30  petulantis  reppuli  impetum,  sed  ille  totis  uiribus  utens,  dum 
quod  prece  nequiuerat  ui  extorquere  cupit,  me  ut  uidetis  ungui- 
bus  lacerauit.     Videns  autem  ego  quod  michi  libidinosus  preua- 


1  suauia  oscula  imp.  OPpV.  —  2/3  est  odium  am.  insania  0. 

—  4  nephas  OpV.  —  7  quid  pretenderet  OPpV.  —  9  colubrum  die 
Hss.,  fehlt  p.  —  11  dicissis  L,  discussis  lugubri  gressu  0,  discussis 
lugubris  gressibus  Pp,  discissis  lugubrisque  gressibus  V.  —  13  uisu 
OPp.  —  16ausus  est  LV.  —  19  Ego  obtuli  hon.  et  am.  OPpV. — 
22/23  loqu.  . . .  uiderem  fehlt  OPpV.  —  23  iocundari  V  —  iocari  statt 
loqui    ivill  Eb.    —    24  Vere  hodie  PpV,   sed  h.  0.  —   25  fuit  OV. 

—  26  in  pallacio  hab.  OPpV.  —  27  ratus  id  est  opinatus  V  — 
effrenus  Pp.  —  28  insilijt   0  V.  —  illicito  L.  —  30  nitens  0. 


leret,  cum  aliud  agere  non  possem,  fcrtiter  exclamaui:  porro 
undique  accurerre  puelle  ceperunt  meque  ab  insano  liberarunt. 
Qui  uidens  quod  iam  in  me  preualere  non  posset,  me  relicta 
in  puellas  conuertit  rabiem  easque  modo  simili  lacerauit.  Nos 
quidem  in  eum  iniurias  uindicassc  possemus,  sed  maluimus  ob  5 
tui  reuerentiam  cohibere  furorem  et  ad  te  deferre  querelas. 
Super  tanto  igitur  scelere  et  obprobrio  coram  omnibus  qui 
assunt  principibus  a  te,  o  rex,  iusticiam  et  iudicium  expeto. 
Et  hiis  dictis  conticuit. 

Rex  uero    uix  dum    regina    sermonem  finiret    sustinens  cum  10 
magno  rugitu   in   hec  prorupit   uerba:    0   dii    immortales, 
ait,  o  Jupiter,  o  Apollo,  o  Mercuri,  o  Juno,  o  Uenus,  cur  contra 
me   bella   iniusta  initis?     Quare    cultorem   uestrum    doloribus 
subitis    cruciatis?     Hucusque    me   felicem   uiuere    concessistis, 
hucusque    erga    me  fuistis  benigni,    et  ecce  uitam  meam  mise-  15 
rabili,  sed  immerito  clauditis  fir.e !     Semper  templa,  aras  yma- 
ginesque  uestras  deuotus  colui,  ampliaui  sacrificiis,  ornameniis 
decoraui  super  omnes  temporis  mei  reges.    Filium  diu  optatum, 
diu  expectatum  precibus  et  lacrimis  a  uobis  obtinui.     Et  quare 
hunc    bene    natum,    bene    educatum,    bene   instructum    inuidi  20 
quodammodo  collati  muneris  penitentes  aufertis?    Sed  o  me  mise- 
rum,  cur  in  deos  benignos  culpam  retorqaeo?  ac  non  potius  mee 
filiique  miserie  peccatum  deputemus  ?   Dii  iusti,  ego  miser  filiusque 
blasphemus?    0  uos  omnes,  reges  et  principes,  gloria  regnique 
mei  robur,  attendite  et  uidete  si  est  dolor  sicut  dolor  meus !    Filium  25 
enutriui  et  erudiui,  quem  exaltare  decreueram,  ipse  autem  intan- 
tum  me  spreuit,    ut   in   me  commiserit   crimen    quod    nondum 
aliquis  in  patrem  commisisse  feratur.     Dum  hoc  modo  lamen- 
taretur    pater,    aduenit    filius    simplicem    serenumque    uultum 
gerens   et   astitit    comminus    patri.     Mirabantur   autem   omnes  30 
si  tanta  uultus  simplicitas  tantum  perpetrare  facinus   potuisset. 
Dolopathos  autem   uiso    filio   intantum   assumit  dolorem,  inno- 
uat  planctum  nouoque  uulnere  sauciatur.    Fili,  ait,  si  numquam 


1  aliter  ag.  Pp.  —  2  cep.  fehltL.  —  3  Quid  uideres  quod  L. 
—  5  iniurias  fehlt  OPpV.  —  11  prorumpit  L.  —  12  o  Apollo  fehlt 
OpV  —  o  Juno  fehlt  L.  —  13  dol.  subditisP^>F;  dol.  subditum  0 
(subditis  tantis  miserijs  cruc.  V).  —  14  cruentatis  Pp.  —  15mis.  fehlt 
OPpV.  —  19  diu  exp.  fehlt  OPpV.  —  20  nunc  b.  0.  —  22  ac  non 
fiir  an  non  Coni.  Eb.  —  23  peccatoque  deputemur  L;  p.  deputem 
V.  —  27  nunquam  al.  Pp.  —  30  assistit  V.  —  31  t.  scelus  perpetr. 
V,  t.  scelus  perpetrasse  O.  —  33  si  fehlt  L,  utinam  0. 


—     42     — 

fuisses  natus,  numquam  me  tua  letificasset  natiuitas,  qui  michi 
tot  malorum,  tot  obprobriorum  auctor  futurus  eras!  Vere 
fallaces  mathematici  diuinique  mendaces,  qui  te,  fili,  regnaturum 
summique  cuiusdam  dei  cultorem  futurum  predixerant!  Nichil 
5  sinistri  te  acturum  testati  sunt,  sed  sapientem  philosophum  in- 
sidiasque  inuidorum  passurum  predixerunt;  nec  eos  in  hoc  sua 
fefellit  ars.  Et  quomodo  in  aliis  mentiti  sunt,  qui  in  hoc 
uerum  dixerunt?  Anne  iste  sunt  insidie  quas  tibi  futuras  uati- 
cinati  sunt?     Ad   hec   uerba   regina    maiori    succensa   igne    et 

10  furore  acrior  instat  testans  deos  numquam  se  illum  de  cetero 
pro  rege  habituram,  numquam  recepturam  illum  in  gremio, 
nisi  prius  plenam  iusticiam  de  illata  contumelia  consequatur. 
Pater  quoque  et  fratres  cognatique  ipsius,  reges  scilicet  et 
principes  qui  aderant,  constanter  in  medium   prosilientes  aiunt 

15  se  quidem  dolere  super  regis  fortuna,  nolle  tamen  iniuriam 
filie  sue  manere  inultam,  presertim  cum  rex  insidias  suspicari 
uideatur  nec  credat  uestibus  uultibusque  laceratis  nec  cruori 
mananti,  que  satis  per  se  regina  tacente  Lucinii  facinus  ac- 
cusarent.     At  uero  ipse  cui  mens  bene  conscia,  nichil  respon- 

20  debat  ad  hec  omnia  patris  illorumque  uerba  nec  colorem  eciam 
mutauit    nec  faciem,   ita  ut   ex  hoc  omnes    cogeret   ammirari. 

Quantus  queso,  o  lector,  tunc  tumultus  conflictusque  in  animo 
regis  uersabatur,  dum  illum  iusticia  ad  puniendum  scelus 
impelleret,  paternus  uero  affectus  inflecteret  ad  misericordiam? 

25  Quid  ageret,  cum  se  ipsum  patrem  regemque  cerneret  ?  Alte- 
rum  enim  misericordiam,  alterum  iudicium  exigit.  Sed  tandem 
uirtuti  cedente  affectu  precipit  rex  principibus  iudicare  ferreque 
sentenciam,  qua  uidelicet  morte  esset  filius  puniendus.  Illi  uero 
aliquanti  temporis  dilationem  petentes  ex  licentia   regis  in  se- 

30  cretum  secedunt  loeum,  scrutantur  Romanas  per  singula  capi- 
tula  leges  inueniuntque  hunc  talem  fore  ignibus  concremandum. 
Sed    quis   liberos   habens    sciensque   quantus  inter    patrem   et 


4  s.  iouis  te  cult.  pr.  0.  —  5/6  ins.  inimicorum  OPpV.  —  9  igne 
et  fehlt  L.  —  11  recepturam  Coni.  St.,  recepturum  die  Hss.  —  in 
regno  OPpV.  —  12  de  illa  cont.  OPpV.  —  14  prosiliunt  aientes 
OPpV.  —  15  infortunio  PpV,  infortuna  0.  —  17  credit  L.  — 
19  boni  c.  0,  nichil  fehlt  OPp.  —  20  nec  col.  mut.  nec  faciem 
OPpV.  —  21  cogerentur  OPpV.  —  22  fletusque  OPpV.  —  23  in- 
stancia  OPpV.  —  24  ad  miseriam  LPV.  —  25  ipsum  fehlt  L.  — 
26  misericordia  LV  —  exigit  filr  diligit  der  Hss.  Coni.  Eb.  — 
30  scr.  per  s.  c.  humanas  leges  rom.  OPp.  —  31  consumendum  P. 


—     43     — 

filium   sit   amor,    regi   de   unico    filio   tam   gravem    tristemque 
ferret    sententiam?      Metuebat    enim    unusquisque,    ne    odium 
regis   incurreret,   neue   si  aliquando    tale  ei    infortunium   acci- 
deret,   similem    subire   sentenciam   cogeretur.     Ipsi    etiam   qui 
partium  erant  regine  quique  paulo  ante  ita  efferati  fuerant,   ut    5 
imbelles   damule    pauideque   ad   leonum    occursum    tremebant. 
Denique  cum  reuersi  essent  ad  regem,  nullus  eorum  ausus  est 
in  medium  ferre  sentenciam,  sed  accusabant  omnes  ignorantiam 
suam  dicentes  quod  nec  leges  super   hoc  aliquid   decreuissent. 
Rogabant  ergo  ut  sibi  ad  propria  remeandi  daretur   licentia  et  10 
ipse  quomodo  uellet  et   quantum  uellet  filium    castigaret;    hoc 
sibi  gratum   fore    aiebant.      Rex   autem    intelligens    quod   non 
ignorantia  esset   in  causa,   sed  timor,    iurabat   per  deos    quod 
nullum   eorum    amore   uel   honore    priuaret,    si   quod   sentiret 
ediceret.     Ceterum  non   se  moturum   de  loco  testabatur,   ante-  15 
quam  de  filio  sententiam  protulissent.    Iterum  ergo  atque  iterum 
ad  consilium   reuertuntur   totidemque    uicibus   se   apud   regem 
excusant,  sed  illo  urgente  coacti   tandem  propalant,   quid  leges 
de   talibus   decreuissent.      Approbat   rex   sententiam    statimque 
per  totam  ciuitatem  preconari  iubet  ut  omnes  a  minimo  usque  20 
ad  maximum,  tam  uiri  quam  mulieres,  tam  nobiles  quam  igno- 
biles,  reges    quoque  et   principes    extra   ciuitatem  in    quandam 
planitiem  lignis  paleisque  onusti  conuenirent. 
"Y/Tane  igitur  facto  omnes,  parui  et  magni,  lignorum  uepriumque 
-"-■-    onerati    fasciculis    in    designatam   congregantur    planitiem  25 
ibique  sua   in    unum   deponunt    onera.     Facile   aduertere   quis 
potest,  quanta    ibi   lignorum    congeries    fuerit,   ubi   plus   quam 
ducenta'  hominum  milia  onera  singula  deposuerunt.    Dolopathos 
autem  cum  regibus  principibusque  ac   regina  cum   puellis   suis 
omnibus    onustis    uepribus    ad  locum    pedes    ueniebat,    dextra  30 
quidem  manu  ignem  leuaque  fasciculum  palee  portans.     Porro 
Lucinius    ut    agnus    innocens    ac    mansuetus    sine   uoce,   sine 
reluctatione,   nudis   pedibus  manibusque   ad   tergum   ligatis   ac 
toto   nudatus    corpore    ad   supplicium   ducebatur.      Gum    igitur 

3  al.  fehlt  PpV  —  ei  fehlt  LOPp.  —  5  effrenati  OPpV  (nec 
rebelles  nec  effrenati  ut  i.  Pp).  —  6  imbecilles  OV  —  occ.  nega- 
bant  PpV.  —  12  agebant  L.  —  14  am.  uel  fehlt  OPpV  —  sed 
quod  sentirent  edicerent  OPpV.  —  18  probant  0.  —  19  decr.  ut 
rogo  iniecti  pro  tali  incestus  turpitudine  concremari  Pp.  —  27  con- 
geriens  L.  —  28  sing.  fehlt  OPp  V  —  posuerunt  LOp  V.  —  34  nu- 
dato  c.  OPpV. 


—     44     — 

peruenissent  ad  locum,  rex  propria  manu  ignem  lignis  suppo- 
suit.  Qui  statim  uepres  illas  paleasque  ac  ligna  humore  caren- 
tia  inuadens  hac  illacque  lambendo  singula  queque  discurrit. 
Gonsurgit  in  altum  flamma,  fumus  ipsum  obscurat  aerem, 
5  horribilis  omnibus  prebetur  aspectus.  Precipit  rex  filium  in 
flammas  proici,  sed  nullus  de  tanto  populo  repertus  est  qui 
manum  in  illum  auderet  mittere;  omnes  enim  tale  preceptum 
crudelitatem  magis  quam  iusticiam  existimabant.  Sed  quantus 
tunc  dolor  paterna  carpebat  uiscera,  cum  hoc  preciperet,  quantus 

10  eciam  meror   amicorum   animos,    cum  hoc  audirent,   laniabat! 
Mirabatur  populus  tantam  rerum  mutationem,   pauebat  casum, 
stupebat   tante    glorie   tantam  miseriam  successisse  dolebatque 
perire  quem  super  se  putauerat  regnaturum. 
/lum   igitur  instaret   rex   iubendo  omnesque  iussionem    decli- 

15  V/  narent,  ecce  senex  reuerendi  uultus  prolixeque  barbe 
et  cani  capitis,  ramum  oliue  in  signum  pacis  manu  dextera 
ferens ,  mula  candida  uectus  ad  regem  usque  populis  sibi 
iter  prebentibus  peruenit.  Qui  desiliens  de  mula  regem 
omnesque    qui    aderant    reuerenter  salutat.      Resalutato   eo   a 

20  rege  ut  decebat,  querit  rex  patriam  gentemque  et  casum 
aduentus,  unde  ueniat  et  quo  uadat.  At  ille:  Ego,  ait,  o  rex,  et 
gente  et  natione  Romanus  sum  unusque  de  septem  sapientibus 
dicor.  Est  autem  mos  michi  circuire  orbem  et  perambulare 
terras,  urbes,  castella  uicosque  pertransire,  adire  curias  regum 

25  nobiliumque  personas,  iudicia  exemplaque  ac  causas  antiquorum 
ad  uiuorum  noticiam  proferendo;  libenter  quod  nescio  disco  et 
doceo  quod  didici.  Dolopathos  respondit:  En  nunc  consilio 
michi  et  auxilio  opus  esset  sapientum,  quia  hodie  prudentes 
in   regno  Sicilie  defecere.     At  sapiens :  Vellem,   ait,    nisi  maie- 

30  stati  tue  contrarium  uideretur,  ut  quis  iste  elegantis  forme  sit 
adolescens,  quidue  peccauerit,  et  quid  tantum  incendium  signi- 
ficet  edoceres.  Rex  uero  iuuenem  filium  sibi  unicum  fore 
testatur  enumeratque  quomodo  mutus  effectus  sit,  qua  inten- 
tione  regine  commissus,  unde  et  a  quibus   accusatus  quamque 

12  tante  fehlt  OPpV.  —  15  venerandi  OPpV.  —  17  deferens 
OPpV;  preferens  will  St.  —  20  rex  fehlt  OPpV.  —  21  aut  quo  OP 
—  Ergo  ait  OP.  —  22  sum  fehlt  LO  —  unus  LV  —  u.  s.  seniorum 
sapientuin  d.  0.  —  25  ac  c.  fehlt  OV.  —  26  ad  u.  vniversam  n. 
P  —  perfer.  PpV  —  que  nescio  uPpV  — 27  que  did.  OPpV.  — 
28  opus  est  will  Eb.  —  29  defecerunt  OV.  —  32  ediceres  L  — 
iuu.  fehlt  OPpV. 


—     45     — 

a  principibus  tulerit  sententiam.  At  sapiens  ait:  Aut  nimia 
crudelitas  aut  nimia  iusticia  uidetur,  cum  pater  unicum  perimit 
filium.  Verum  quoniam  mei  iuris  est  ut  tibi  de  thesauro  cor- 
dis  mei  uetus  exemplum  proferam  —  sic  enim  omnibus  regibus 
et  principibus  ad  quos  uenire  contigerit  soleo  facere  — ,  iube  5 
circumstantibus  populis  ut  me  patienter  auscultent.  Imperante 
autem  rege 

econticuere  omnes  intentique  ora  tenebant', 
oculis  tantum  et  auribus  in  illum  intuentes.     Sapiens    uero  in 
preeminenti  loco  se  statuens  sic  incipit:  10 

[Historia  primi  sapientis:  Canis.] 

Fuit,  o  rex,  quidam  iuuenis  secundum  mortalium  dignitatem 
nobilibus  ortus  natalibus.  Qui  auariciam  ne  sue  derogaret 
generositali  uitare  uolens,  immo  potius  famam  suam  latius 
extendere  summisque  adequare  cupiens  res  a  parentibus  sibi 
successione  relictas  prodige  magis  quam  large  dilapidare  cepit.  15 
Ipse  enim,  ut  moris  est  iuuenum, 

cCereus  in  uitium  flecti,  monitoribus  asper, 
Vtilium  tardus  prouisor,  prodigus  eris, 
Sublimis  cupidusque  et  amata  relinquere  pernix', 
militum  seruientiumque  turbam  multiplicare  studuit,  per  menses  20 
quoslibet  mutare  uestes,  cequis  armisque   nouis    gaudere 
et  aprici  gramine   campi',    omni   petenti,    mimis    maxime 
et  saltatricibus  quarum  ars  studiumque  in  adulatione  uersatur, 
sua    absque  modo    tribuens.     Porro    amici    eius    et    propinqui 
quibus  cure  erat,   hunc  sepius    obiurgationibus    et  monitis    ab  25 
inceptis  temptabant  retrahere,   sed   ipse  eorum  monita  et  con- 
silia  quasi  inuidentium    fame    et   glorie   sue  uerba  omnino    re- 
spuebat.     Sic  igitur  prodige  uiuendo  in  paucis  annis  rebus  mo- 
bilibus    exhaustis    proprium    quoque    fundum  cepit    distrahere. 
Interim   autem   dum  hec   ageret,    fama  eius  per    mundi  partes  30 


2  punit  f .  P.  —  5  et  princ.  fehlt  OPp  V  —  uenire  me  contingit 
V.  —  8  ora  tacebant  L,  ora  sua  claudebant  OPpV.  —  11  quon- 
dam  L.  —  13  generi  0.  —  15  successione  nach  Eb.  St.,  successorie 
nach  K;  successe  L,  fehlt  OPpV.  —  17  corruens  OPpV.  —  19  su- 
blimium  V  —  cupidus  die  Hss.  —  pernix  .  .  .  turbam  fehlt  OPp  V. 

—  20  pernicies  0,  per  vicos  Pp,  per  vices  quasl.  V.  —  22  et  apr. 
gr.  c.  fehlt  OPp  V.  —  23  quorum  L  —  st.  modulacionibus  v.  OPp. 

—  25  cura  PV.  —  28  mob.  fehlt  OPV  —  29  f.  distrahere  studuit 
0  (disiungere  Pp,  estingwere  V). 


_     46     — 

uecta  in  ore  populi  colebatur.  Verum  quoniam  si  semper  acci- 
pias  inferasque  nichil,  ep  uteal  Libonis'  exhaurire  possis,  hic 
semper  expendendo,  acquirendo  nichil,  in  breui  rebus  fundoque 
paterno  priuatus  nichilque  amplius  quod  daret  uel  acciperet 
5  habens,  coactus  est  tandem  dolens  et  contabescens  suam  quam- 
uis  sero  recognoscere  stulticiam.  Sic  ergo,  o  rex,  dum  supra 
modulum  suum  gloriosus  et  potens  uideri  cupit,  et  modulum 
perdidit  et  gloriam  quam  supra  id  quod  iustum  erat  affectauerat ; 
in  extrema  paupertate  deinceps  constitutus  est.    Illa  autem  omnis 

10  adulatorum  turba  quorum  laudibus  antea  usque  ad  celi  sidera 
ferebatur,  cessante  munere  ipsa  quoque  a  laudum  uocibus  tem- 
perauit,  nullo  iam  cum  eo  ambulante  nec  quicquam  ei  reue- 
rentie  exibente.  Amici  quoque  et  propinqui  quorum  dudum 
salutaria  contempserat  monita,   nec   eum   saltem   uidere    patie- 

15  bantur.  Ipse  uero  in  inferiori  rote  Fortune  cantho  uidens  se 
positum  et  quod  non  solum  alienis,  uerum  et  amicis  oneri  foret 
et  risui,  deliberauit  patriam  relinquere  ignotasque  adire  regiones, 
melius  beatiusque  ratus  inter  extraneos  quam  cognitos  miser 
esse,  quoniam  ut  quidam    ait  cMiseros  faciunt  loca    sola 

20  beatos'.  Paratus  itaque,  o  rex,  ire  quocumque  fortuna  daret, 
sub  intempeste  noctis  silentio,  nemine  sciente  domum  egressus 
est,  nichil  preter  coniugem  paruulumque  in  cunis  positum, 
equum,  canem  accipitremque  secum  ducens :  hoc  solum  ei  de 
proprio  supererat.     Pertranseundo  igitur  terras,   urbes.  et  uicos 

25  ad  cuiusdam  ignote  regionis  sibi  ciuitatem  deuenit.  Hanc  sole 
iam  ad  uesperam  decJinante  ingressus  cum  nesciret  quorsum 
diuerteret,  in  platea  quadam  ciuitatis  substitit.  Uidens  eum 
ciuium  quispiam  sciensque  quod  peregrinus  esset,  accessit  pro- 
pius,    quesiuit   quis   et   unde    esset   et   ad    quid    uenisset.     Ille 

30  autem  et  conditionem  et  fortunam  narrat,  subiungens  quod 
libenter  in  urbe  maneret,    si    usquam    hospitiolum    inueniret. 


1  quoniam  fehlt  OPpV  —  1/2  acc.  ergo  inferas  quod  p.  libens 
Pp,  n.  inferas  puteum  libens  exh.  posses  V.  —  2  p.  libens  exh. 
posset  0.  —  3  exponendo  OPpV  —  inquir.  PpV,  querendo  0. — 
4  daret  uel  fehlt  OPpV.  —  7  s.  m.  et  super  id  quod  (Lucke) 
0,  supra  m.  pot.  et  glor.  vid.  cupiebat  et  mod.  p.  V.  —  9  est  fehlt 
LOPp.  —  11  mun.  ipsum  absurdis  vocibus  salutauit  nullo  iam 
OV.  —  15  rota  fort.  OPp  —  cantho  Coni.  Eb.  GP.K.  St,  catho 
die  Hss.  —  18  cognatos  PV.  —  19  sola  loca  die  Hss.  —  26  quo 
se  d.  OPpV.  —  27  pl.  cuiusdam  c.  OPpV.  —  28  accedens  OPpV.  — 
31  hospicium  OPpV. 


—     47     — 

Ciuis  uero  super  eum  misericordia  motus :  Habeo,  ait,  domum 
lapideam,  sed  iam  quinquennio  ab  homine  inhabitata  non  est. 
Hanc  si  placet  tibi  concedo  quam  diu  uolueris  habitare.  Gratias 
agit  ille.  Vadunt  pariter  ad  domum,  recipit  ille  a  ciue  clauem 
seque  et  sua  intro  recipit.  Mansit  ergo  miles  in  ciuitate  cibos  5 
cottidie  cane  uel  accipitre  querens,  quia  aliud  unde  uiueret  non 
habebat;  neque  enim  eum  more  rusticorum  uiuere,  fodere 
scilicet  aut  mendicare,  sua  generositas  paciebatur.  Ibat  igitur 
ut  dixi  cottidie  uenari,  uxore  domi  ieiuna  manente,  dum  ille 
rediens  leporem  aut  gruem  uel  tale  aliquid  detulisset;  si  uero  10 
redisset  uacuus,  usque  ad  diei  sequentis  uesperam  uel  dum  ille 
cepisset  aliquid  ieiunabant.  Gontigit  autem  ut  quadam  die 
nichil  uenatione  caperet  sequentique  mane  adhuc  abheri  ieiunus 
cane  domi  relicto  cum  accipitre  et  equo  tantum  cibum  solitum 
quesitum  iret.  Porro  illo  diutius  remorante  uxor  eius  biduanam  15 
famem  non  sustinens  coacta  est  domum  egredi  matroneque 
cuiusdam  intrare  hospicium,  ut  cibum  rogaret.  Interim  autem 
dum  ista  in  domo  matrone,  ille  uero  in  uenatione  esset,  serpens 
immanis  de  cauerna  ueteris  muri  prodiens  paruulum  qui  domi 
remanserat  interimere  aggressus  est.  Quod  cum  uideret  canis,  20 
cathenam  qua  ligatus  erat  rupit  pugnamque  iniit  cum  serpente. 
Quo  uicto  et  interfecto  dentibus  ipsum  longius  a  paruulo  traxit. 
In  conflictu  autem  illorum  cunabulum  fuerat  uersum,  ita  ut 
uultus  paruuli  respiceret  pauimentum.  Ecce  autem  statim  miles 
capta  preda  rediens  intrauit  domum  uiditque  uersum  cunabu-  25 
lum,  cruentatum  canem  totumque  infectum  sanguine  pauimen- 
tum.  Arbitrans  igitur  canem  fame  coactum  paruulum  deuo- 
rasse,  fugisse  uxorem,  in  impetu  ire  et  nimie  turbationis  equum 
canemque  gladio  trucidauit,  deinde  discerpsit  accipitrem.  Cum 
uero  et  se  ipsum  gladio  extinguere  uellet,  uenit  uxor  erectoque  30 
rursum  cunabulo  filium  lactauit.    Tunc  et  serpentem  interfectum 


2  non  fehlt  LOV  —  in  ea  hab.  OPV.  —  4  a  ciue  fehlt  OPpV. 

—  5  et  suam  coniugem  i.  r.  Pp.  —  Miser  will  St.  —  6  et  acc.  OPp. 

—  7  fod.  sc.  will  Eb.  tilgen;  fod.  uel  arare  aut  m.  0,  f.  arare  non 
eciam  m.  Pp,  f.  arare  nouit  non  m.  eum  sua  g.  p.  V.  —  9  domi 
fehlt  L  —  reman.  P,  perman.  OV.  . —  10  aut  tale  quid  OPpV.  — 
13  de  uen.  OV.  -  14  sol.  fehlt  OPpV.  —  17  intrauit  PV.  —  18  s. 
magnus  OPpV.  —  19  progrediens  OPpV.  —  25/26  cun.  cruoreque 
totum  c.  i.  atque  p.  s.  maculatum  OPpV.  —  28  in  fehlt  OPpV  — 
turb.  motu  OV.  —  29  truncauit  L  —  d.  d.  acc.  fehlt  P  — 
decerpsit  OV.  —  30  gladio   fehlt  L. 


—     48     — 

reperieruni  fidemque  cauis  intuentur.  Penitet  commissi  militem, 
sed  sero.  —  Aduerte,  o  rex,  quantum  isti  ira  preceps  nocuit, 
dum  illud  unde  uiuebat  impetuosus  extinxit.  Tu  autem  ne 
forte  sicut  et  iste  penitenda  committas,  noli  precipitare  senten- 
5  tiam,  sed  consilio  meo  utens  retracta  et  reuolue  leges:  forte 
inuenies  aliquid  latens  quo  filius  tuus  liberetur.  Et  quia  tibi 
unum  de  thesauro  meo  exemplum  protuli,  rogo  te  ut  loco  bene- 
ficii  uel  muneris  uitam  tuo  quod  superest  diei  filio  concedas. 
Si  interim  aliquid  consilii  intercesserit  melioris  ut  uiuat,  tuum 

10  erit  gaudium  et  commodum;  sin  autem,  ad  id  exequendum 
quod  ceperas  cras  satis  adhuc  festinus  accedes.  At  rex: 
Quoniam,  ait,  mirum  nec  a  me  adhuc  quicquam  simile  auditum 
narrasti,  non  possum  tibi  quod  petisti  negare.  Sicque  rex  cum 
filio  omnique  populo  ad  ciuitatem  reuersus  est  et  sapiens  pro- 

15  positum  carpit  iter. 

Iubente  iterum  rege  retractatur  sententia,  repetitur  consilium, 
releguntur  leges,  sed  nichil  aliud  quam  quod  primo  prolatum 
fuerat  inuenitur.  Tunc  mane  facto  rex  uoce  preconis  totius 
populi  multitudine  congregata  cum  regibus  et  principibus,  regina 

20  et  filio,  oneratis  singulis  lignis  aut  uepribus  ad  locum  redit 
supplicii.  Succenso  iterum  igne  iubetur  filius  a  patre  in  flam- 
mas  proici,  sed  hoc  a  nullo  presumitur. 

T?t  ecce   asino  magno  insidens   uenerandi  habitus   senex   per 
■H  mediam  uirorum  ac   mulierum   multiludinem  recto   tramite 

25  uectus  regi  se  cum  ramo  oliue  obtulit.  Qui  ut  decebat 
regem  cunctosque  qui  aderant  salutans  recipiensque  salutationem 
a  rege  querit,  quid  populi  conuentio,  quid  adolescens  nudus, 
quidue  ignis  significent.  Rex  autem  ei  per  ordinem  et  crimen 
filii  et  principum  sententiam  narrans  interrogat  et  ipse  senem, 

30  quis  et  unde  esset,  que  eum  illuc  uenire  necessitas  compulisset. 


1  Penitetque  militem  truculenciam  improuide  commissam  pen. 
c.  sed  sero  P,  in  p  als  Randzusatz.  —  2  nocuerit  will  Eb.  —  4  pre- 
cipitari  L.  —  6  al.  fehlt  L  —  tuus  fehlt  L.  —  7  unum  de  meis 
exemplis  OPpV  —  ben.  uel  fehlt  OPpV.  —  9  aliquis  pro  filio  tuo 
int.  melius  est  OPpV.  —  9/10  u.  et  hoc  g.  OPpV —  10  et  comm.  fehlt 
OPpV.  —  11  ceperatL  —  te  paras  V  —  eciam  cras  PpV,  in  cras 
0.  —  15  cepit  OPpV.  —  16  igitur  PpV.  —  17  propalatum  Pp,  pro- 
clamatum  V  —  19  et  princ.  fehlt  OV  —  cum  regina  V.  —  23  m. 
equo  i.  OPpV  —  reuerendi  V.  —  26  reuerenter  sal.  V  —  resalut. 
V.  —  27  conuentus  V.  —  28  significet  PpV.  —  30  illic  L.  —  uen. 
fehlt  OPp. 


—     49     — 

At  ille:  Ciuis,  ait,  sum  Romanus  unusque  de  septem  sapien- 
tibus  dicor.  Soleo  incessanter  regum  principumque  curias 
frequentare,  circuire  ciuitates,  uicos  et  castella,  iudicia,  leges 
moresque  regionum  quarumlibet  inuestigans ;  casus  fortunasque 
hominum  audientibus  narro,  semper  discens  semperque  docens.  5 
Sic  euntem  de  loco  ad  locum  fortuna,  non  necessitas  me  tibi 
obtulit.  Sed  miror  nec  satis  mirari  sufficio  quomodo  tam  ele- 
gantem  forma  animoque  prudentem  filium  unicum,  quicquid 
licet  uel  quantum  peccauerit,  flammis  exuri  tua  uiscera  patian- 
tur.  Verum  antequam  a  te  recedam,  tributum  quod  ceteris  10 
regibus  soluere  teneor  tibi  soluam:  narrabo  quod  quondam 
accidit,  si  iubeas  me  audiri.  Gunctis  ergo  iussu  regis  tacentibus 
sapiens,  in  eminenti  loco  positus,  sic  incipit: 

[Historia  secundi  sapientis:  Gaza.] 

Euit  antiquo  tempore  rex  quidam  magnus  et  potens.  Qui 
congregandi  thesauros  maximam  curam  habens  magne  alti-  15 
tudinis  latitudinisque  turrim  auro,  argento  preciosisque  quibus- 
cumque  rebus  usque  ad  summum  repleuerat.  Habebat  autem 
hic  militem  quem  in  multis  fidelem  expertus  fuerat,  cui  et 
claues  sui  commisit  thesauri.  At  miles  thesaurum  seruandum 
suscipiens,  cum  iam  multis  annis  euolutis  labore  et  senio  fractus  20 
esset  nec  posset  iam  tumultum  curamque  curie  sustinere,  regem 
obnixe  rogabat  quatenus  sue  deinceps  debilitati  senectutique 
parcens  claues  sui  thesauri  reciperet  eumque  sineret  ad  pro- 
priam  redire  domum  liceretque  ei  inter  filios  reliquum  uite  sue 
tempus  quietum  ducere  et  iocundum.  Rex  uero  considerans  25 
quod  rationabiliter  necessarioque  peteret,  eum  magnis  donatum 
muneribus  mestus  tamen  abire  permisit.  Receptis  itaque  cla- 
uibus  et  thesauro  ipsum  iterum  alii  commisit  seruandum.  Miles 
autem  domum  ueniens  curam  sibi  sueque  familie  sollicitus  impen- 
debat.     Habebat  hic  multos  filios,  quorum  primogenitus  militari  30 


1  de  s.  senioribus  d.  OV.  —  2  cur.  visitare  PpV.  —  4  in- 
uestigare  OPpV.  —  7  satis  fehlt  PpV.  —  8/9  quidve  fecerit  uel  qu. 
p.  0,  quicquid  fecerit  quantumve  p.  V.  —  11  n.  quia  L.  —  13  1. 
stans  sic.  i.  dicens  OPpV.  —  16  argentoque  gemmisque  ac  preciosis 
V  —  quibusque  LV.  —  18  qui  (qui  sibi  V)  in  m.  fidelis  repertus 
f.  OPpV.  —  19  sui  fehlt  OPpV.  —  20  iam  fehlt  OPpV.  —  23  eum 
sin.  eciam  ad  propria  red.  1.  Pp.  —  24  sue  t.  fehlt  L.  —  26  nec.  affectu 
cum  m.  donis  et  m.  OV.  —  29  curam  sui  sue  f.  OPpV  —  inten- 
debat  V.  —  30  Habuit  OPpV. 

Sammlung  mittellateinischer  Texte.   5.  4 


—     50     — 

iam  balteo  cingebatur.  Quem  cum  pater  nimis  tenere  diligeret,. 
omnes  ei  suas  exposuit  diuitias  iussitque  ut  large  expendens 
famam  sibi  et  amicos  diuitiis  compararet.  Ipse  uero  ex  licentia 
paternis  fiducialius  largiusque  utens  rebus  equos,  arma,  uestes 
5  ceteraque  quibus  magis  adolescentum  etas  extolli  delectarique 
solet,  studuit  comparare,  amicos  multos  muneribus  emens 
facile  post  munera  ab  amicicia  recessuros.  In  breui  ergo  tem- 
pore  loculos  patris  minuit,  exhausta  pecunia  ad  patrem  redit 
dicens  sibi  pecunias  defecisse.     Tunc   demum  pater  recogitans 

10  secum  penitensque  facti:  Quoniam,  inquit,  te,  fili,  nimis  et  stulte 
dilexi,  quicquid  habebam  tue  subdideram  potestati.  At  tu 
cernens  frenum  tibi  laxatum  temperantie  immemor  ita  omnia 
consumpsisti,  ut  nichil  michi  preter  solam  domum  reliqueris. 
Quid  ergo  tibi  magis  faciam  ?   Doleo  quidem  quod  fama  nomen- 

15  que  tuum   in  flore   iuuentutis   deperit,   sed  unde   te    sustentem 

non  habeo.     Hoc  tantum  unum   superest   consilii,   sed   pericu- 

losum,    ut   si   ea   largitate    qua    prius    uiuere    uis,    turrim    in 

qua  regis    positi    sunt    thesauri    sub   oscure  noctis   silentio   si 

adeas    audeamus.      Audito    hoc    filius :     Nullum,    ait,    pater, 

20  graue  licet  periculum  tecum  subire  refugio,  tantum  ne  desint 
diuitie,  ne  si  ille  defecerint,  nominis  quoque  mei  gloria 
euanescat.  —  Hic  non,  o  rex,  a  uirtute  sperabat  gloriam,  qui 
eam  pecuniis  uel  furtis  putauerat  obtinere.  —  Gonsurgunt  igitur 
ambo  nocte,   turrim   adeunt,  perforant   malleis  ferreis   murum: 

25  intrat  pater  sublatoque  quantum  placuit  de  thesauro  exiit  ob- 
struitque  foramen.  Reuertuntur  domum  onusti  opibus  alienis, 
et  iuuenis  iterum  sua  utitur  largitate.  Quandocumque  iterum 
opus  erat  opibus,  ad  thesaurum  sibi  notum  reuertebantur. 
Gontigit  autem  ut  rex   thesaurum   suum  uidere  uellet,   accersi- 

30  toque  custode  intrat  turrim  uidetque  magnam  thesauri  partem 

1  fungebatur  0.  —  3  diu.  fehlt  OPpV.  —  4  patris  OPpV  — 
6  studet  contemptare  P  —  7  In  fehlt  Pp  —  8  loculo  p.  minuit  ex- 
hausta  (exhaustus  V)  pec.  OPpV  —  9  cogitans  OPpV.  —  10  et  st. 
fehlt  OPpV.  —  13  relinqueres  PpV.  —  14  quidem  famam  n.  tuum  in  fl. 
tue  i.  deperire  OPpV.  —  16  unum  fehlt  OPpV. —  18  regum  Pp  — 
sunt  repositi  V  —  si  audes  PpV,  fehlt  0.  —  19  fil.  multum 
gauisus  est  Pater  1.  gr.  et  periculosum  V.  —  Multum  ait  p.  gr.  1.  et 
periculosum  sit  tamen  (tecum  0)  ire  non  ref.  (refuto  OV)  OPpV. 
—  22/23  gl.  nisi  eam  pecuniam  uel  f.  poterat  obt.  OPp.  gl.  nisi 
eque  pecunia  uel  f.  poterat  obt.  V;  Eb.  urcft-putabat  —  23/24  ergo 
illa  n.  OPpV.  —  25  subintrat  OPpV.  —  26  onerati  OpPV.  — 
29  uocatoque   c.  intrat  OPpV  —  vident  m.  p.  th.  Pp. 


—     51     — 

sublatam  fore.  Furore  ergo  repletus,  dissimulans  tamen  egre- 
ditur  uenitque  ad  decrepitum  quendam  senem  consilium  que- 
siturus.  Fuerat  hic  senex  aliquando  famosissimus  latro  quem 
comprehensum  rex  oculis  priuauerat  eique  de  mensa  sua  coti- 
dianos  constituerat  cibos.  Hic  regi  consilium  sepe  bonum  et  5 
utile  prebebat,  utpote  qui  multa  uiderat  et  audierat  suoque  ex- 
perimento  didicerat  multa.  Narrat  ei  rex  dampnum  suum 
queritque  quomodo  perdita  recuperare  possit.  Cui  senex  tale 
dat  consilium :  Si;  inquit,  o  rex,  nosse  cupis,  quis  hoc  an  tuus 
custos  an  alius  egerit,  iube  faseiculum  herbe  uiridis  in  turrim  10 
inferri  supponique  ignem.  Tu  autem  serato  ostio  turrim  iterum 
atque  iterum  circueas,  considerando  si  per  aliquam  muri  rimulam 
fumum  egredi  uideris.  Hoc  facto  ad  me  redeas  consilium  accep- 
turus,  quid  post  hec  tibi  agendum  sit.  Rex  autem  dictum  senis 
festinanter  impleri  iubens  clausit  ostium  et  cepit  tacitus  turris  15 
ambitum  circuire.  Ecce  autem  ex  calore  ignis  uiridisque  ma- 
terie  humore  fumus  permaxime  excitatus  totam  usque  ad  testu- 
dinem  repleuit  turrim.  Qui  dum  alias  spiraculum  non  haberet, 
per  locum  foraminis  illius,  eo  quod  lapide  tantum  sine  cemento 
obstructum  fuerat,  egreditur.  Quod  intuens  rex  festinus  uenit  20 
ad  senem,  quid  uiderit  manifestat.  Audiens  hocsenex:  Scias, 
ait,  o  rex,  fures  tibi  tuos  per  locum  ubi  fumus  egreditur  abs- 
tulisse  thesauros;  quos  nisi  aliqua  arte  capias,  quod  superest 
asportabunt.  Non  enim  cessabunt,  quippe  quibus  adhuc  pro- 
spere  cessit  res,  donec  totum  thesaurum  exhauriant.  Meo  igitur  25 
utens  consilio  dampnum  dissimula  et  preme  silentio,  ne  rumore 
hoc  per  aures  populi  discurrente  tuum  furibus  studium  inno- 
tescat.  Et  tu  interim  cuppam  latam  et  profundam  calenti  imple 
bitumine,  resa,  pice  et  glutine,  quam  foramini  introrsus  opponas, 
ut  dum  fur  more  solito  securus  nullam  deceptionem  suspicans  30 
ad  assuetum  thesaurum  recurrerit,  repente  in  cuppam  corruat 
captusque  et  colligatus  glutine  se  tibi  uelit  nolit  in  crastinum 
manifestet.      Admiratus   rex   astutum   senis   consilium   cuppam 


1  s.  esse  V  —  diss.  causam  p.  —  2  c.  recepturus  OpPV.  — 
3  famosus  OpV,  fehltP.  —  7  didiscerat  L.  —  9  dedit  c.  OPpV  — 
hoc  tuus  L.  —  11  deferri  OPpV.  —  14  quid  postea  agere  debeas  Pp, 
quid  post  hoc  agere  debeas  OV.  —  17  perm.fehlt  L.  —  19  eo  fehlt 
L.  —  21  quod  viderat  V.  —  22  f.  exit  OV.  —  25  pr.  res  agitur 
OPpV.  —  26  cons.  utere  d.  OPpV.  -  28  prof.  tollens  i.  OPpV.  — 
29  quam  foramen  intrusam  appones  Pp,  quam  foramini  intrusam 
opp.  0,  quam  f.  turris  intrusam  apponas   V. 

4* 


—     52     — 

illico  feruenti  impletam  glutine  opponit  foramini  seratoque  ostio 
abscedit.  Ecce  autem  fatalis  illa  dies,  que  neminem  bonum 
malumue  preterit,  miserum  patrem  cum  filio  eadem  nocte  ad 
turrim  adduxit,  remotoque  a  foramine  lapide  intrat  pater  nichil 
5  de  pretensis  laqueis  suspicatus,  dumque  festinat  ut  heri  et 
nudius  tertius  in  pauimentum  salire,  incautus  miser  ut  erat 
uestitus  calciatusque  cuppam  mentotenus  insilit  statimque  ual- 
latus  glutine  redditur  immobilis,  ita  ut  nec  manum  nec  pedem  uel 
aliquod  membrorum  mouere  posset,  excepta  lingua  que  tantum 

10  ab  hac  iniuria  libera  remanserat.  Ingemiscens  igitur  infeKx 
filium  aduocat,  insinuat  quibus  laqueis  teneatur  astrictus,  orat 
ut  ei  cito,  antequam  aliquis  superueniat,  caput  amputet  et  abs- 
cedat,  ne  forte  per  caput  cognitus  eternam  suo  generi  macu- 
lam  inferat  et   iacturam.     At    vero   filius   totis   uiribus    patrem 

15  conatus  extrahere,  cum  laborem  suum  frustrari  uideret,  cepit 
anxiari  et  hesitare,  quid  de  duobus  ageret:  hinc  etenim  horre- 
bat  suas  in  nece  patris  cruentare  manus,  hinc  uero  metuebat 
per  faciem  patris  deprehendi.  Dum  ergo  eum  a  nece  retraheret 
amor,    timor   et    necessitas    urgeret,   nesciens    quid    utilius   ad 

20  tempus  ageret,  caput  patris  cultro  abscisum  fugiens  asportauit. 

In  crastinum  autem  rex  summo  mane  de  lectulo  surgens 
intrauit  turrim  cucurritque  ad  cuppam  inuenitque  murum 
perforatum  et  totam  illam  bituminis  superficiem  infectam  san- 
guine,  furem  quoque  adesse   suum,  sed  truncato  capite   depre- 

25  hendit.  Festinans  ergo  ad  suum  recurrit  consiliarium,  illum 
uidelicet  senem,  annuntians  captum  quidem  furem,  sed  capite 
mutilatum.  Quod  cum  audisset  senex,  parumper  subridens : 
Miror,  ait,  huius  latronis  astutiam.  Quia  enim  nobilis  erat  nec 
uoluit   se   uel    genus  suum    prodere,  idcirco  a  socio  sibi  caput 

30  amputari  fecit.  Vnde  et  difficile  uidetur  michi  te  posse  aut  the- 
saurum  recuperare  aut  cognoscere  furem.    Tunc  rex  uehementer 


1  vrenti  0  —  apponit  PpV.  —  2  discedit  OPpV  —  Et  ecce 
f.  OPpV  —  3  pr.  facientem  m.  OV.  —  7  calceatusque  Pp  —  cup- 
pam  fehlt  OPpV.  —  8  in  glut.  V  —  nec  al.  OPpV.  —  12  adueniat 
OPpV  —  abscidat  OPpV.  —  15  conatur  OPpV.  —  19  urgebat 
OPpV.  —  20  cultro  V,  cultor  L,  vltimo  OPp.  —  Zusatz  hinter 
asp.  in  OPp:   Hic  deest  quomodo  sepeliuit.  —  21  s.  diluculo  m.  s. 

OPpV.    —    23perf.  et   fehlt    P^  °>AM    fr»nr»gtnTn  pap     rlpprphpngnm 

OPpV.  —  27  parumque^f^T^^^^psejli^Jj^^  OPpV     -  perdere 
L.  —  30  et  fehlt  L. 


—     53     — 

urgebat  senem  ut  daret  consilium,  minime  de  thesauro  perdito 
aiens  se  curare,  si  tantummodo  furem  quis  fuerit  agnouisset. 
Gui  senex:  Fac  illum,  inquit,  abstractum  de  cuppa  caude  equi 
fortissimi  alligari  trahique  per  plateas  et  uicos  ciuitatum  regni 
tui.  Porro  milites  armati  subsequantur,  capientes  si  quos  uide-  5 
rint  uiros  uel  mulieres  ad  aspectum  cadaueris  lacrimari  tibique 
eos  presentent.  Et  si  fuerit  ibi  socius  aut  uxor  aut  filii,  nequa- 
quam  poterunt  a  lacrimis  temperare.  Bonum  rex  ratus  senis 
consilium  iubet  festinato  truncum  equo  fortissimo  pedibus 
alligatum  cum  armatis  militibus  trahi  per  proximam  ciuitatem.  10 
Qui  dum  miser  traheretur,  contigit  eum  ante  fores  domus  sue 
deuenire.  Stabat  autem  ille  filius  eius  maior,  qui  et  ei  in 
furto  fuerat  socius,  ante  ipsas  fores.  Qui  cum  uideret  patrem 
sic  miserabihter  trahi,  flere  quidem  non  audens,  sed  nec  valens 
lacrimas  prohibere,  occasione  reperta  cultellum  lignumqne  arripit,  15 
quasi  aliquid  incisurus,  sinistreque  manus  pollicem  ex  industria 
sibi  amputat.  Tunc  uero  sub  occasione  pollicis  uocem  emittit 
luctuosam,  erumpunt  lacrime,  accurrit  mater,  fratres  et  sorores 
dilacerant  manibus  uestes  oraque  et  capillos,  in  persona  filii 
patris  miseriam  lamentantes.  Affuerunt  illico  milites  qui  eos  20 
caperent  ducerentque  ad  regem.  At  uero  rex  maximo  effluctu- 
ans  gaudio,  sperans  quod  perdita  recuperare  posset,  pollicebatur 
illis  uitam  et  gratiam  suam,  si  crimen  confiterentur  redderent- 
que  thesauros  suos.  Iuuenis  autem  ille  ex  metu  et  necessitate 
audaciam  sumens:  Non  ideo,  ait,  o  serenissime  rex,  ego  aut  25 
mei,  quia  hic  miser  truncus  ad  nos  aliquid  pertineat,  lacrimas 
effundimus,  sed  quia  hic  dies  nefastus  michi  sinistre  manus 
pollicem-  abstulit.  Ob  hoc  ergo  lacrime  effuse,  exarate  facies, 
capilli  euulsi,  quia  ego  adhuc  iuuenis  hodie  heu  uno  et  potiori 
menbro  debilitatus  sum.  Rex  uero  pollicem  adhuc  fluentem  30 
sanguine  certissimum  ueritatis   araumentum  fore   ratus,   motus 


1  cons.  Non  inquit  de  th.  p.  sed  ut  furem  possit  agnoscere 
Cui  s.  Pp,  cons.  non  inquit  de  th  sed  ut  tantummodo  de  fure  quis 
esset  noscere  posset  OV.  —  4  ciu.  fehlt  OPpV.  —  7  presentent  Coni. 
Eb.,  presentantes  die  Hss.  —  8  pot.  lacr.  t.  OPpV.  —  9  iub.  eum  f.  e. 
OPpV.  —  12  illic  OPpV.  —  in  f.  fehlt  L  —  13  ipsas  fehlt  OPpV. 
—  15  recepta  OPpV  —  arripiens  OPpV.  —  1 7 amputauit  OPpV. — 
181acrimosam  OPpV.  —  accurrunt  OPpV.  —  191acerantPp.  —  21  affluc- 
tuans  Pp.  —  24  suos  fehlt  L  —  25  uerendissime  0  —  et  mei  Pp, 
meique  V.  —  27  excercitate  m.  Pp,  exsiccate  m,  OV.  —  29  ego 
fehlt    OPpV. 


—     54     — 

miserericordia  super  fortuna  iuuenis:  Non  est,  ait,  mirum  si 
dolet  cui  male  contigit.  Vade  in  pace  et  hunc  diem  male 
ominatum  de  cetero  precaueto.  Sic  ergo  ille  astucia  sua  se 
suosque  liberans  ad  propria  remeauit,  et  rex  similitudine  delu- 
5  sus  ueritatis  redit  ad  senem  consilium  accepturus. 

Senex  uero  asserebat  regem  uix  posse  inuenire  quod  quereret, 
suadebat  tamen  ut  cadauer  iterum  per  eandem  traheretur 
ciuitatem.  Quod  et  factum  est.  Gumque  ut  prius  uentum 
esset  ad  domum  eius,  filius  internum  animi  dolorem  non  ferens 

10  filium  paruulum  in  puteum  qui  pro  foribus  erat  clam  proiecit, 
tuncque  uultum  unguibus  carpens  uoce  lacrimosa  populos 
quasi  ad  liberandum  filium  conuocat.  Accurrit  iterum  mater 
cum  filiis,  girant  puteum,  lacrimantur,  aliique  funibus  ad  extrah- 
endum    puerulum    in   puteum  se  demittunt   et   alii  eos  iterum 

15  sursum  trahunt.  Quid  plura?  Gapitur  iterum  ille  solus  duci- 
turque  ad  regem,  et  interim  cadauer  per  alias  ciuitates  in  cassum 
tractum  ad  regem  uix  ossibus  et  neruis  coherens  reducitur. 
Porro  rex  uidens  hunc  iterum  captum  quem  antea  dimiserat  et 
nimium  admiratus:   Quid  prosunt,  ait,   tibi  callide  deceptiones? 

20  Dii  summi  te  produnt,  furta  tua  et  crimina  te  accusant.  Redde 
ergo  thesaurum  et  iuro  tibi  per  meam  magnique  Iouis  poten- 
tiam  quod  nec  te  uita  nec  aliquo  priuabo  menbrorum,  sed 
sanum  et  integrum  liberumque  dimittam.  Tunc  latro  calliditate 
sua  utens  producta  primo  suspiria  ab  imo  pectoris  trahit,  dehinc 

25  talem  emittit  uocem:  0  me,  inquiens,  omnium  infelicissimum 
hominum,  quem  tanto  dii  odio  persecuntur,  ut  nec  solum  michi 
diem  absque  doloribus  et  cruciatibus  corporis  et  animi  transire 
permittant!  Heri  michi  dies  infelix  pollicem  abstulit,  hic  hodie 
infelicior  filium  unicum  demersit  in  puteum,  et  ecce  de  thesauro 

30  regis  requiror.  Tunc  etiam  lacrimis  falsis,  immo  uerissimis 
perfusus:  Magnum,  ait,  o  rex,  beneficium  solatiumque  prestiteris 
misero,   si  me   ab  hac   uita   que   omni   tormento,   omni  morte 


1  super  infortunio  Pp,  super  miseria  OV  —  2  m.  accidit  OPp. 

—  2/3  et  hunc.prec.  fehlt  OPpV.  —  3  isie  PpV,  ista  0.  —  4  r. 
iterum  ad  s.  c.  ab  eo  acc.  OPpV.  —  6  quem  Pp  —  querebat  OPpV. 

—  8  u.  est  OPp.  —   9  f .  eius  iterum  a.  d.  OPpV  —  perferens  OV. 

—  10  m.fehltPp.  —  11  populum  OPpV.  —  13  cum  fun.  OV.  — 
14  puerum  OPpV  —  eos  rursus  tr.  OPpV.  —  16  per  alios  vicos 
OPpV.  —  20  facta  tua  V  —  cr.  tua  0.  —  24  ab  ymo  cordis  OPpV. 

—  deinde  OPpV.  —  26  prosec.  OPpV.  —  30  inquiror  V.  —  32  o 
morte  omnique  torm.  OPpV. 


—     55     — 

michi  grauior  uidetur,  subtraxeris.  Rex  autem  cum  iuuenem 
crebris  perfundi  lacrimis  mortemque  loco  beneficii  querere 
uideret  audiretque  quod  uere  ipso  die  filium  perdidisset  hesterno- 
que  pollicem,  miseratus  hominem  abire  permisit,  centum  ei 
argenti  marcas  pro  solatio  tribuens.  Sic  iterum  rex  deceptus  5 
consiliarium  suum  adiit  aiens  quod  in  uanum  operam  in- 
sumpsisset. 

8ed  senex  ad  regem:  Vnum,  ait,  adhuc  superest  agendum, 
quo  nisi  furem  superstitem  capias,  iam  frustra  ad  alia  te 
conuertes:  Elige  tibi  milites  fortissimos  quadraginta,  quorum  10 
uiginti  nigris  armis  nigrisque  equis  muniantur  aliique  uiginti 
albis  equis  armisque  eiusdem  coloris  sint  armati.  Hiisque 
cadauer  ligno  pedibus  suspensum  nocte  ac  die  custodiendum 
committas,  uiginti  albis  hinc,  inde  uiginti  nigris  circa  ipsum 
ordinatis.  Hii  profecto  si  uigilanter  custodierint,  tuum  capient  15 
furem,  quia  non  patietur  ipse  diutius  pendere  socium,  etiam  si 
sciat  se  mortem  protinus  subiturum.  Rex  autem  prout  dixerat 
senex  milites  nigris  albisque  munitos  armis  circa  suspensum 
cadauer  ordinauit.  At  uero  fur  ille  suum  patrisque  obprobrium 
ferre  non  ualens  malensque  semel  mori  quam  diu  infeliciter  20 
uiuere  deliberauit  in  animo  quod  aut  patrem  turpi  ludibrio  sub- 
traheret  aut  ipse  cum  eo  pariter  moreretur.  Subtili  ergo  ingenio 
arma  partita  fabricat,  tota  scilicet  ab  una  parte  alba  et  nigra 
ab  altera.  Quibus  armatus  equum  hinc  albo,  inde  nigro  panno 
coopertum  ascendit,  sicque  lucente  luna  per  medios  transit  25 
milites,  ut  nigra  pars  armorum  eius  uiginti  albos  deluderet  et 
alba  pars  deciperet  nigros  putarentque  nigri  unum  esse  ex  albis 
€t  albi ,  unum  ex  nigris  fore.  Sic  ergo  pertransiens  uenit  ad 
patrem  depositumque  a  ligno  asportauit.  Facto  autem  mane 
milites  uidentes  furem  furtim   sublatum    sibi  confusi   redierunt  30 


2  cr.  profundisque  lacr.  beneficiuni  mortis  quer.  uid.  OPpV. — 
3  hest.  die  Pp.  —  5  pro  consolacione  0,  pro  salario  P.  —  6  cons. 
s.  adiens  ait  V.  —  operam  incepisset  0,  op.  impendisset  V,  opera 
incepisset  Pp.  —  10  fort.  fehlt  OPpV  —  qu.  decem  0.  —  11  albis 
armis  albisque  equis  sint  a.  OPpV.  —  13  die  ac  nocte  OPpV.  — 
14  decem   nigris  0.  —    18  mil.  nigris  arm.  mun.  albisque   OPpV. 

—  19  ille  sui  patris  obpr.  OPpV.  —  22  ergo  animo  OPpV.  — 
23  fabricauit  V  —  fabr.  sed  ab  u.  p.  OV  —  ab  alt.  uero  nigra 
OPpV.  —  24  armatum  e.  OPp  —  hinc  nigro  OV.  —  25  opertum  L. 

—  26  decem  albos  0.  —  27  alia  pars  OV.  —  28  et  albi  similiter  un. 
«sse  ex  nigris  OPpV.  —  30  furem  sibi  furatum  conf.  redeunt  OPpV. 


—     56     — 

ad  regem,  narrantes  quomodo  eos  miles  albis  nigrisque  armis 
partitis  decepisset.  Desperans  ergo  iam  rex  posse  recuperari 
perdita,  et  furem  et  thesaurum  cessauit  querere. 

Vides,  o  rex,  quotiens  et  qualiter  rex  iste  deceptus  sit.  Tantis 
enim  ignorantie  tenebris  mundus  iste  obuoluitur,  ut  sepe 
que  iniquissima  et  falsissima  sunt,  iustissima  et  uerissima  ab 
hominibus  iudicentur.  Tu  ergo  noli  nimis  properare  perdere 
filium,  quia  forte  latet  quedam  ueritas  que  te  ab  obprobrio  et 
filium  tuum  a  morte  ualeat  liberare.   Ego  etiam  rogo  te  quatinus 

10  pro  exemplo  quod  tibi  protuli  uitam  fiiio  hodiernam  concedas, 
crastina  die,  nisi  melior  superuenerit  fortuna,  facturus  quod 
hodie  omisisti.  At  rex:  Gerte,  ait,  o  uenerande  sapiens,  magnis 
si  hoc  petisses  honoribus  a  me  ditandus  fueras,  sed  quoniam 
uitam  tantum  hodiernam  filio  postulasti,   nephas  duco  tibi  hoc 

15  denegare.  Sic  ergo  rex  cum  filio  cunctisque  qui  aderant  domum 
rediit,  et  sapiens  salutato  rege  discessit. 

Crastina  iterum  die,  cum  nullum  pro  Lucinio  intercederet. 
misericordie  consilium,  rex  et  principes  sui  cunctusque 
populus  in  priori  planitie  congregantur,  accenditur  uehementer 

20  ignis,  in  quem  filius  a  patre  proici  iubetur.  Tristantur  amici 
regis  dolentque  ex  animo,  gaudet  e  conuerso  regina  fautoresque 
sui,  insuper  et  regem  de  pusillanimitate  et  mollicie  accusanL 
Dum  ergo  isti  seu  illi  diuersis  trahuntur  affectionibus,  ecce 
super  equum  nigrum  reuerendi  uultus  senex  per  medios  populos,. 

25  manu  dextera  in  signum  pacis  preferens  oliue  uirentis  ramum, 
ad  regem  usque  peruenit.  Quo  cum  astantibus  salutato  scisci- 
tatur  causam  materiamque  spectaculi,  ad  quod  tanta  multitudo 
populi  conuenisset.  Rex  autem  filium  unicum  huius  spectaculi 
causam  et  materiem  esse  dicens  crimenque  et  sententiam  prin- 

30  cipum  subiungens  interrogat  et  ipse  senem,  quis  sit  uel  under 
quidue  noui  afferat.     Gui  ille:  Ego,  ait,  natione  Romanus,  unus- 


2  pertitus  LOV —  Desperatus  OPpV  —  iam  non  posse  recu- 
perare  OPpV.  —  4  Vides  ergo  OPp.  —  5  inuolu.  Pp.  —  6  et 
fallacissima  OPp V  —  et  uer.  fehlt  L  —  ab  omnibus  OV.  —  9  tuum 
fehlt  L.  —  11  die  fehlt  LPp.  —  14  n.  est  tibi  V.  —  15  negare 
V  —  qui  ader.  fehlt  L.  —  16  recessit  V.  —  17  Cr.  autem  Pp.  — 
19  ueh.  fehlt  OPpV.  —  20/23  in  quem  . . .  zft.fehlt  OPpV.  —  23  et 
ecce  OPpV —  24equ.  magnum  n.  OpV.  —  25  deferens  OF,  ferens 

Pp  —  uir.  fehlt  OPpV.   —  26   usque  nur  LP.  —  27/28  mat 

conu.  fehlt  OPpV.  —  29/5  (S.  57)  causam  testatur  narrans  quod  ei  a 
principio  sicut  ante  dictum  est  Rex  autem  {Abhilrzung  in  OPp  V). 


—     57     — 

de  septem  sapientibus  dicor.  Est  autem  mos  michi  regibus  ac 
principibus  mundi  de  cordis  mei  thesauro  noua  proferre  et 
uetera.  Vnde  tibi  etiam,  quoniam  me  huc  casus  adduxit,  uetus 
quidem  sed  forsitan  tibi  nouum,  si  me  audiri  iubeas,  narrabo 
exemplum.  Rex  autem  cunctis  manu  silentium  indicens  tumul-  5 
tum  populi  citius  repressit.  At  sapiens  in  edito  loco  se  statuens 
sic  incipit: 

[Historia  tertii  sapientis:  Senex]. 

Cum  olim  Romanorum  res  publica  admodum  adhuc  tenuis 
sub  primis  regibus  ageretur,  rex  quidam  moriens  regnum 
filio  adhuc  adolescenti  dereliquit.  Gontigit  autem  eo  regnante  10 
quod  plerumque  in  mutatione  regum  fieri  solet,  turbari  scilicet 
Romanorum  regnum,  urbem  ipsam  obsidentibus  inimicis. 
Protracta  uero  obsidione  in  menses  plurimos  ceperunt  ciues 
fame  ualida  laborare.  Porro  dum  cottidie  foris  pugne,  intus 
timores  essent  famesque  magis  ac  magis  ingrauesceret,  rex  ille  15 
adolescens  ex  principum  suorum  consilio,  qui  eiusdem  etatis 
ac  sapientie  cuius  et  ipse  erant,  decretum  posuit  in  urbe  ut 
omnis  senum,  uirorum  ac  mulierum  etas  occideretur,  indignos 
aiens  esse  uita  eos  qui  nec  armis  urbem  tueri  possent  nec 
pascere  manuum  laboribus  tantumque  cibi  sumerent  cottidie  20 
quantum  quilibet  fortiores.  Eos  uero  qui  parentes  suos  neci 
subtraherent,  precepit  cum  ipsis  parentibus  mortis  sententie 
subiacere.  Trucidabantur  ergo  parentes  a  filiis  sine  misericordia 
et,  quod  dictu  quoque  est  horrendum,  nullum  seuiorem  hostem 
pater  quam  filium  sentiebat.  Tantum  autem  hec  crudelitas  25 
patuit,  ut  nullus  in  tota  urbe  huius  etatis  mortem  euaderet7 
excepto '  uno  sapiente  sene,  qui  a  filio,  uxore  tantum  conscia 
que  hoc  secretum  se  habituram  sacramento  firmauerat,  in  specu 
subterraneo  saluatus   est.     Interfectis   igitur   cunctis   in    quibus 


5/6  ind.  sedit  et  sap.  narracionem  suam  sic  incepit  OPpV.  — 
8  Dum  V.  —  10  reliquit  OPpV.  —  13  Peracta  autem  OPpV.  — 
14  P.  cum  OV.  —  16  qui  ei.  fuerant  sap.  ac  et.  V.  —  17  ut  omnes 
Pp  —  18  omnis  sexus  uir.  OV —  ind.  se  dicentes  esse  uita  qui  OPp, 
ind.  aiens  esse  u.  qui  V.  —  19  armis  fehlt  L.  —  nec  pacifice  manu 
laborare  0,  nec  p.  m.  laborantibus  PpV.  —  21  quantumlibet 
f.  Pp,    qu.    essent   f.   V.    —    24   est   fehlt  L.    —    26   potuit    L.  — 

27  qui   ab  ux.  et  filio    consciis   OPp,  ab   ux.  et  filia  conscia   V  — 

28  qui  hoc  s.  OPpV  —   se   habituros  V   —   firmauerant  V  —  in 
spelunca  subterranea  V. 


—     58     — 

uelut  solis  iubar  sapientia  refulgebat,  non  post  multum  tempus 
urbs  ab  obsidione  pace  inter  se  et  hostes  mediante  soluta  est. 
Rex  autem  ille  adolescens  cum  nullum  sapientem,  nullum 
legum  iurisque  pentum  consiliarium  haberet, — habebat  enim 
5  multos  malorum  incentores,  coetaneos  uidelicet  suos,  qui  eum 
secum  in  omne  nephas  scelusque  trahebant — cepit  omnia  corrum- 
pere,  libidine  pro  ratione  uti,  exercere  in  subditos  tirannides, 
insidias  in  equales,  putans  sibi  Jicere  quicquid  animo  placuisset. 
Iamque  uenerabiles  leges  ab  usu  deciderant  nec  secundum  eas 

10  tractabantur  cause,  sed  sepius  iusti  causam  uel  meritum  tollebat 
impius  et  innocens  iniqui  fortunam  sustinebat.  Gorrumpebantur 
boni  mores  et  uicia  pro  uirtutibus  colebantur.  In  hac  ergo 
confusione  constituta  urbs  terraque  illi  subiecta  de  se  suoque 
rege  ac  principibus  dolens  dicere  cogebatur  quod  olim  sapiens 

15  dixerat:  cVe',  inquiens,  "terre  cuius  rex  puer  est,  et  cuius 
principes  mane  comedunt!'  Interim  autem  iuuenis  ille 
qui  patrem  morti  subtraxerat  in  curia  utpote  nobilis  morabatur 
causasque  ibi  propositas  ad  patrem  in  abdito  referebat.  Quarum 
solutionem  a  patre  suscipiens  ad  palatium  reuertebatur  easque 

20  iterum  diligenter  uentilans  terminabat.  Quod  cum  cottidie  crescens 
in  sapientia  ageret  regemque  paulatim  reduceret  ad  rectitudinem 
uite  morumque  honestatem,  ad  tantam  eius  pre  ceteris  quam- 
quam  nobilioribus  ditioribusque  repente  peruenit  familiaritatem 
et  amicitiam,    ut  eum  primum   et   super   omnes    principem    et 

25  consiliarium  ordinaret.  Sed  ob  hoc  maxime  sodalium  contra 
eum  suscitantur  insidie,  odia  succenduntur.  Videntes  enim 
iuuenes  nobiles  super  se  illum  exaltatum,  se  uero  ut  inutiles 
trusos  retrorsum,  indignabantur  uehementer  et  cogitabant  unde 
eum   et  quomodo   accusarent.     Dum  autem   hic   in    uirtutibus, 

30  illi  in  malicia  crescerent,  uenit  eis  de  patre  iuuenis  in  mentem 


1  temporis  spacium  Pp,  non  post  modicum  temporis  V,  non 
post  multum  temporis  0.  —  3  nullum  vor  legum  nur  L.  —  4habebat 
autem  OPp  V.  —  5  multos  incensores  V,  malorum  nur  L.  —  7  tiran- 
nidem  V.  —  8  ins.  fehlt  OV  —  et  equa  lege  sibi  put.  licere 
OPpV.  —  10  uel  mer.  fehlt  PpV  —  sed  sep.  iusticia  tollebatur  0. 

—  11  imp.  .  .  .  sust.  fehlt  OPpV.  —  12  b.  mores  in  uicia  et  pro  Pp,  b. 
m.  per  vicia   et   pro   V.  —   13  illis  sub.  Pp.  —  15  inquiens  nur  L. 

—  17  in  curia  vbi  nob.  OPpV.  —  18  causas  sibi  prop.  audiens  et 
ad  p.  in  abscondito  ref.  OPpV.  —  20  determ.  OPp.  —  21  adduceret 
OPpV.  —  24  s.  o.  principes  ipsum  pr.  OPpV.  —  27  nob.  eum  super 
omnes  nobiliores  ex.  OPp  V.  —  30  illi  in  ira  maliciaque  cr.  OPp  V. 


—     59     — 

suspicio,  ne  forte  uiueret  ac  filium  istam  doceret  sapientiam. 
Quod  cum  frequenter  submurmurarent  nec  tamen  hoc  ut  dubium 
in  palam  auderent  dicere,  artem  qua  et  patrem  prodant  accusent- 
que  filium  machinantur.  Adeunt  etenim  regem  petuntque  ut 
sollempnes  principibus  suis  exhibeat  ludos  sollempnesque  5 
epulas,  precipiens  cunctis  ex  edicto  ut  quilibet  eorum  amicorum 
precipuum  pessimumque  inimicorum,  meliorem  mimum  seruum- 
que  fideliorem  secum  adducat.  Placuit  ei  petitio,  statuuntur 
sollempnizandi  dies,  euocantur  principes,  conueniunt  singuli: 
alius  quidem  pro  amico  patrem,  alius  uxorem,  alius  amasiam  10 
cum  eo  quem  magis  oderat  eoque  quem  fideliorem  probauerat 
seruum,  mimo  quoque  quem  inuenerat  meliorem  secum  cum 
magno  fastu  adducens.  Interea  autem  iuuenis  ad  patrem 
ueniens  ei  quod  gestum  fuerat  enarrauit.  Qui  mox  dolum 
intelligens  interrogat  filium  si  quos  haberet  emulos,  accipitque  15 
eum  omnium  sodalium  inuidiam  et  odium  incurrisse.  Tunc 
ad  filium  pater:  Scio,  ait,  fili  mi,  propter  me  et  te  hoc  exisse 
decretum  et  hec  sollempnia  celebrari,  ut  cum  tu  me  amicum 
scilicet  tuum  meliorem  regi  obtuleris,  continuo  ut  reus  contemp- 
torque  decreti  regis,  quia  olim  me  non  occideras,  accuseris.  20 
Sed  tu  aliter  quam  sperant  emuli  faciens  me  ad  presens  omisso 
canem  et  asinum,  uxorem  et  paruulum  ad  regem  omnium 
ultimus  introducas.  Et  docuit  eum  pater,  quem  horum  amicum, 
quem  inimicum,  quem  seruum,  quem  mimum  diceret  quamue 
interrogatus  de  singulis  redderet  rationem.  Congregatis  igitur  25 
cunctis  principibus  exhibitisque  regi  que  adduxerant,  introiuit  et 
iste  cum  pompa  sua  satis  mirabili  dissimilique  ceteris,  regique 
astitit.  ,  Porro  diuersis  musicarum  instrumentis  concrepantibus 
omnia  resonabant,  ad  quorum  uoces  asinus,  stolidum  animal, 
stupefactus  aures  erigit  tenditque  caudam  magnisque  conatibus  30 
rugit  rugituque  suo  totum  concutiens  palatium  regem  omnesque 
qui  aderant  ad  sui  spectaculum  congregauit.     Inimici  uero  eius 


2  fr.  hic  murm.  Pp.  —  5  adhibeat  Pp.  —  6  ex  debito  OPpV 

—  amicum  OPpV.  —  8  secum  fehlt  Pp  —  Pl.  regi  multum  pet.  OPp. 

—  9  sollempnes  dies  OPpV.  —  11  eumque  quem  OPpV.  —  12  mi- 
mum  OPpV.  —  13  adduxit  0  —  Interim  OPpV.  —  14  narr.  OPp, 
nuncciauit  V.  —  15  habeat  OPpV  —  accepitque  o.  PpV.  —  17  hoc 
esse  d.  OPpV.  —  20  occideris  OPpV.  —  21  Si  tu  Pp.  —  23  in- 
troduces  PpV.  —  24  quamque  int.  pV.,  quatenus  int.  0.  —  28  di- 
uersorum  OPpV  —  concr.  palacio  r.  0,  concr.  pallacium  reso- 
nabat  V.  —  31  rudit  L  — inductuque  suo  OPpV —  concutit  OPpV. 


—     60     — 

uidentes  se  esse  deceptos  ad  irrisionem  uerba  uerterunt,  sub 
yronia  regi  dicentes  bonum  sapientemque  consiliarium  se  habere 
qui  talibus  suum  palatium  replesset  monstris.  At  rex  male- 
dicorum  uerbis  minime  intendens  —  sciebat  enim  hoc  non 
5  absque  re  fieri  —  interrogabat  iuuenem,  quid  unumquodque 
eorum  que  adduxerat  representaret.  Cui  ille  per  singula  sic 
respondit: 

Canis,  inquit,  meus  tibi  amicum  optimum  representat.  Hic 
enim  mecum  quocumque  iero  uadens  pericula  fluminum 
10  latronumque  mucrones  dentesque  ferarum  subire  non  timet, 
sed  ipsam  prorsus  mortem  propter  me  despicit,  sepe  etiam  me 
conuiuasque  meos  sua  nobili  reficit  preda,  nunquam  absque 
me  letus,  nunquam  mecum  tristis  existens.  Gerte,  o  rex,  nun- 
quam  tam  fidum  sincerumque  amicum  potui  inuenire,  sed  nec 
15  te  quidem  hoc  potuisse  reor. 

Asinum  autem  meum  seruum  fidelissimum  patientissimumque 
tibi  adduxi.  Hic  enim  quolibet  mane  ad  siluas  pergens 
lignis  inde  redit  onustus,  quibus  a  dorso  depositis  frumentum 
ad  molendinum  portat  reportatque  molitum,  deinde  cum  utribus 

20  ad  fontem  pergit  reuehitque  domum  plenos.  Gum  autem  cottidie 
hec  sine  murmure  et  reluctalione  faciat,  non  uestes  preciosas, 
non  cibos  exigit  lautiores,  sed  sufficit  ei  si  parum  feni  uel 
palee  pro  labore  diuturno  consequatur.  *Quem  queso,  o  rex, 
uel  ubi  talem  seruum  inueniam?     Profecto  nusquam. 

25  Auem  autem  tibi  mimum  meliorem  filio  paruulo  adduxissem? 
^*  Hic  etenim  michi  cottidie  exhibet  ludos  nouos,  dumque 
quod  uiderit  uel  audierit  imitari  conatur,  gestus  comicos  repre- 
sentat,  frangit  uerba  que  plene  proferre  non  ualet,  et  cum 
omnino    non    possit    exprimere    quod    cogitauerit,    signis    illud 

30  motuque  corporis  manifestat.  Sub  uno  eodemque  hore  momento 
letus  et  tristis,  flens  et  ridens  inuenitur,  nec  hoc  artificiose  ut 


1  ad  deris.  OPpV.  —  2  regi  dicendo  yconornum  (iconomium  V) 
sap.  OPpV.  —  3  tal.  et.  nunc  pall.  m.  repl.  PpV. —  3/4  mal.  dictis 
m.  attendens  OPpV  —  4/5  non  a.  causa  OPpV.  —  10  mucrone  Pp  — 
dente  suo  OPpV  —  ferrum  sub.  OV.  —  11  non  despicit  propter  me 
OPpV. —  13  tr.  exstitit  OPpV. —  14  poterarn  Pp. —  16autem  fehlt 
OPpV.  —  17  siluam  Pp.  —  18  de  dorso  OPpV.  —  20  ad  domum 
OPpV.  —  21  s.  murmuracione  OPpV.  —  22  c.  ex.  preciosos  uel 
lauciores  OPp,  c.  ex.  deliciosos  sed  V.  —  23  Quando  qu.  OV.  — 
24  nunquam  P.  —  25  mel.  meo  f.  OV.  —  28  que  pene  Pp,  que  senex 
V.  —  29  que  cog.  OPp  V.  —  30  eod.  spacio  hore  OPp  V.  —  3 1  et  flens  Pp. 


—     61     — 

alii,  sed  simpliciter  natura  et  etate  impellente  agit,   nichil  inde 
sperans  premii. 

Porro   grauiorem   quem   habeo  inimicum    uxorem  obtuli.     At 
uxor  cum  uideret  se   huic   iniurie  reseruatam   recoleretque 
fidem,   misericordiam  et  humanitatem  erga  maritum   maritique    5 
patrem  habitam,  furore  succensa  vixque  dum  ille  uerba  fmiret 
sustinens:  0  omnium,  inquit,  pessimum  ingratissimumque  homi- 
num,  qui  immemor  beneficiorum  misericordiarumque  quas  ego 
patri  eius  morti  subtracto  iam  multis  annis  in  cauea  exibui,  me 
coram    rege    omnique    populo    inimicum    sibi    reputauit!      At  10 
iuuenis:    Ecce,   inquit,   o   rex,   uides   uera   esse    de   uxore   que 
dixi,   que  pro   solo  uerbo    et  patrem  occultum   prodidit   et   me 
mortis  sententie  mancipauit.     Ideo  sapientissimus  quidam  olim 
filium    suum    docens    eam   maxime   que   in    sinu   suo   cubaret 
cauendam  esse  mandauit,   uxorem  uidelicet   uel  pseudoamicum  15 
intelligi  uolens.     Gum  enim  manifesti   inimici  facile   caueanturr 
uxorem  aut  blandum   inimicum  qui   semper   incumbunt  nullus 
uitare  potest,    quia  amorem  uehementissimum  ore   simulant  et 
corde  insidias  machinantur.    Rex  autem  ille  subtilitatem  iuuenis 
ammiratus   intelligensque   ueritatem   dictorum   accusatores    eius  20 
preuenit:    Vade,  inquiens  ad   ipsum,    securus    esto    patremque 
tuum,    si  adhuc   uiuit,    non  differas   nostris   sollennijs   exibere. 
Deductus  ergo  senex  de  specu  ob  inmensam  sapientiam   pater 
urbis  patrieque  iudex  a  rege  constituitur.     Qui   in    breui  leges 
et    iura  ad    antiquum   statum   reduxit,    euulsit    prauos    mores7  25 
bonos  inseruit,  discordes  reuocauit  ad  pacem  multosque  moriens 
reliquit  uirtutum  sectatores.  —  Hic  ergo  meum  exemplum  finiens 
atque  discedens  nichil  aliud  a  te,  o  rex,  postulo   quam  ut  filio 
hodiernam   concedas   uitam,   sciens   quoddam   latere   indicium; 
quod  si  inueneris,  et  te  ab  homicidio  et  filium  ab  hoc  supplicio  30 
liberabit.     Huic  quoque  sapienti  rex  uitam  filii  concedens  uale- 
facto  eo  cum  suo  comitatu  ad  palatium  remeauit. 


2  pr.  uel  precii  0  V.  -  5  f.  et  mis.  OPp  V.  —  6  patris  Pp  — 
nimio  fur.  OV.  —  7  ait  infelicissimum  inpiissimum  OPpV.  — 
9  in  cauerna  V,  incauta  Op,  incaute  P.  —  10  o.  pop.  rep.  0.  — 
11  uides  fehlt  Pp.  —  15/16  scilicet  Pp;  uid  .  .  .  .  uolens  fehlt  OV.  — 
17  incumbit  OPpV.  —  18/19  simulat  .  .  .  machinatur  OPpV.  —  19  ille 
fehlt  OPpV.  —  25  malos  mores  bonosque  OPpV.  —  27  ex.  su- 
mens  V.  —  28  filio  tuo  OV.  —  31  liberabis  OPpV  —  Huic  ergo 
0  —  ual.  ei  L.  —  32  ad  pal.  suum  0  —  redijt  OPpV. 


—     62     — 

Consiliis  iterum  tota  die  et  nocte  illa  inter  principes  habitis 
reuolutisque  ex  integro  legibus  cum  nullum  aliud  quam 
ignem  remedium  Lucinio  decernere  uiderentur,  rex  summo  mane 
cum  uniuersali   illo   comitatu   ad   locum   supplicii   redit,   filium 

5  suum  ante  se  ducens.  Quem  cum  iterum  nudatum  manibusque 
retrorsum  ligatis  in  ignem  uehementer  accensum  proici  iuberet, 
ecce  Romanorum  quidam  indutus  toga  muloque  morello  insidens 
grandeuus  senex  cunctis  qui  aderant  mirantibus  regi  Dolopathos 
se  presentat.    Quem  cum  officiosissime  cum  astantibus  salutasset, 

10  querit  quis  ille  elegantis  forme  sit  adolescens  quodue  crimen 
eius,  qui  tanti  populi  spectaculum  tantique  ignis  pabulum  fieri 
mereretur.  Ad  hec  pater  senis  uerba  totis  super  filio  commotus 
uisceribus,  iusticia  tamen  rigoreque  regio  intimum  reprimens 
animi  dolorem:  Meus,  inquit,  o  reuerende  senex,  est  iste  filius, 

15  qui  ante  hos  decem  dies  a  scolis  rediens  nescio  quo  modo 
obmutuit.  Hunc  autem  regina  intra  thalamum  suum  suscipiens, 
dum  ei  loquelam  polliceretur,  adulterum,  paterni  thori  inua- 
sorem  nobis  eum,  mutum  nichilominus  resignauit.  Ob  tantum 
facinus  a  regibus  principibusque  nostris  talem  sententiam  sor- 

20  titus  est.  Tu  ergo,  quoniam  te  huc  fortuna  adduxit,  quid  super 
hoc  tibi  uideatur  ut  dicas  obsecro,  genus  tuum  et  patriam 
manifestans.  At  ille:  Givis,  ait,  sum  Romanus,  ut  habitus  ipse 
meus  indicat,  unusque  de  septem  sapientibus  dicor,  iamque 
per  annos  quadraginta  orbem  circueo  iura,  leges,  iudicia  mores- 

25  que  et  casus  hominum  inuestigans,  et  nondum  simile  huic 
miraculum  repperi,  ut  pater  unicum  filium  flammis  exitialibus 
condempnasset.  Verum  ut  quid  michi  super  hoc  uideatur  in- 
sinuem,  puto  principes  tuos  circa  leges  male  intellectas  errasse 
ac  secus  mortem  et  supplicium  quod  decernunt  filii   tui  uitam 

30  et  remedium  omisisse.  Quod  ita  fieri  potuisse  melius  per  pro- 
latum  exemplum  intelligas:  narrabo  quod  quondam  accidit.    Hoc 


1  Consilio  .  .  .  habito  OPpV.  —  7  et  ecce  0  —  quidam  fehlt  L 
—  mor.  fehlt  V,  sorello  L.  —  8  cunctisque  OPpV. —  9  se  presen- 
tauit  V.  —  cum]  coram  a .  V  —  10  quer.  ille  OPp  —  sit  fehlt  L.  — 
12/14  Ad  hec  .  .  .  dolorem  fehlt  V.  —  13  intm  LOp.  —  14  uene- 
rande  OPpV. —  17  se  reddituram  nach  loqu.  ergdnzt  Eb. —  adulte- 
rinum  V.  —  21  genusque  OPpV.  —  23  de  septem  senioribus  0,  de  s. 
sap.  senioribus  V.  —  24/25  mores  hom.  et  causas  inu.  OPp.  —  26  fl.  in- 
extinguilibus  0.  —  28  circa  Lp,  contra  die  ubrigen  Hss.  —  inter  literas 
err.  Pp.  —  29  supl.  quod  dicunt  nunc  V.  —  uite  remedium  Coni. 
Eb.  —  30  f.  potuit  V  —  probatum  OPpV.  —  31  int.  quod  narr.  Hoc  0. 


—     63     — 

etenim  ius  meum  est  taleque  tributum  regibus  ac  principibus 
soluere  teneor.  Rex  autem  cum  magna  auiditate  exemplum 
sapientis  expectans  cunctis  ilico  silentium  imponit,  et  sapiens 
uoce  utens  mediocri  sic  incipit: 

[Historia  quarti  sapientis:  Creditor.] 

Fuit  quondam  nobilis  uir  et  potens,    castellum   munitissimum    5 
aliasque   multas   possessiones  habens.      Huic   filia   sola   ex 
uxore  relicta  fuerat.     Quam  ipse,    cum  nullum   alium   haberet 
heredem,  liberalibus  artibus   decreuit  imbuendam,   quatinus  ex 
artium  disciplina  philosophorumque  libris  sapientiam  que  melior 
est  fortitudine  mutuaret,  per  quam  paternam  sciret  hereditatem  10 
tueri,    quod    posse    armis    aut    uiribus    ei   muliebris   infirmitas 
denegarat.   Nec  fefellit  eum  in  hoc  spes  sua.    Tantam  siquidem 
illa  scientiam  subtilitatemque  ex  artibus  comparauit,  ut  magicam 
quoque   artem  nullo    se  docente   magistro   perciperet.     Gontigit 
autem  post  hec  patrem  eius   febre  acuta  correptum   in   lectum  15 
decidere.     Qui   infirmitatem   se   euadere   non   posse  intelligens 
filiam  ex  testamento  omnium  bonorum  suorum  designauit  here- 
dem    sicque    ordinatis   rebus   suis    defunctus   est.     Puella  uero 
hereditate  patris  potita  firmauit  in  animo  nullum   se  ducturam 
uirum,  nisi  quem  sibi  et  sapientia  et  generis  nobilitas  adequaret.  20 
Ueniebant  autem  ad  eam  quam  plurimi  nobilium  filii,  seu  eius 
pulchritudine  seu  facultatibus  capti.  Sollicitabant  eam  de  coniugio, 
pulsabant  precibus,   muneribus   attrahebant,   offerentes   quidem 
plurima  et  multa  promittentes.     At  illa,  ut  erat  prudentis  animi, 
nullum  spernens  nullique    se   denegans   precantium    cuiuis   sui  25 
contubernium  offerebat,  sub  tali  dumtaxat  conditione  ut  prima 
nocte  centum  argenti  marcas   soluens  ea    prout   uellet   eiusque 
amplexibus  frueretur,  ac  deinde  mane  facto  si  alter  alteri  com- 


4  inc.  dicens  V.  —  5  quidam  n.  OPpV.  —  6  filia  sua  OV. — 
7  alium  fehlt  L.  —  11  quod  posse  fieri  Pp,  quod  p.  a.  tueri  V;  quod 
a.  non  possit  et  vir.  que  mulieribus  inf.  denegatur  0.  —  12  dene- 
garet  p.  —  13  ut  artem  mag.  nullo  OPpV.  —  15  eiusdem  OPp. — 
19  in  an.  fehlt  Pp  —  accepturam  OPpV.  —  20  sap.  et  generosi  san- 
guinis  nob.  0,  qui  s.  sap.  et  generositate  generisque  nobilitate  PpV. 
—  22  eam  coni.  copulare  P  (in  p  am  Rande).  —  23/24  qu.  multa 
sed  plur.  OPpV  —  24  promittebant  P.  —  25  cuique  OPpV.  — 
26  suum  cont.  OV.  —  27  solueret  L  —  nach  uellet  erganzt  Eb. 
uteretur.  —  28  frui  Pp. 


—     64     — 

placeret,  tunc  sollemniores  coram  amicis  nuptias  ce)ebrarent. 
Hac  igitur  conditione  audita  ueniebant  multi  iuuenes,  prouec- 
tioris  quoque  etatis  uiri,  numerum  et  pondus  marcarum  uiginti 
offerentes,  sed  uacui  tam  ab  eius  amplexibus  quam  a  pecunia 
5  recedebant.  Incantauerat  etenim  illa  magica  sua  arte  nocturne 
strigis  pennarn.  Quam  cum  capiti  secum  iacentis  supposuisset, 
statim  ille  somno  grauatus  usque  ad  diei  sequentis  auroram 
uel  quousque  illa  pennam  tolleret  immobilis  permanebat.  Sicque 
illa  multos  spolians  pecuniis  infinitum  sibi  congregauit  thesaurum 
10  et  aliorum  dampnis  lucrum  suum  augmentauit. 

Inter  eos  autem  qui  ad  hoc  puteal  suas  pecunias  offerebant, 
iuuenis  nobilis  quidam  satis,  sed  minus  facultatibus  pollens 
centum  marcas  super  possessione  sua  mutuatas  uirgini  sub  illa 
conditione   obtulit.     Quibus   illa    susceptis  die   illa    cum  iuuene 

15  multum  cibi  et  uini  sibi  indulget  seroque  in  lectum  molliter 
stratum  nudi  ambo  pariter  se  collocant,  penna  illa  strigis  prius 
iuuenis  supposita  ceruicali.  Necdum  autem  ille  membra  lecto 
et  ceruicali  caput  aptauerat,  cum  ipse  obdormiens  usque  ad 
horam  diei  primam  uirginis  secum  dormientis  oblitus  est.    Tunc 

20  enim  illa  surgens  pennam  abstulit  illumque  euigiiatum  confusum 
mittit  ad  propria.  Verum  iuuenis  se  esse  delusum  dolens  a 
quodam  seruo  diuite,  cui  quondam  ipse  iratus  pedem  absciderat, 
centum  argenti  marcas  sibi  mutuari  rogat,  uolens  eas  iterum 
aut   perdere   aut   uirginitatis    nomine    uirginem    spoliare.      Cui 

25  seruus  accepte  quondam  iniurie  non  immemor  pecuniam  sub 
hoc  pacto  concessit,  ut  si  infra  annum  ipsam  non  restitueret, 
ipse  de  carne  et  ossibus  iuuenis  ad  centum  marcarum  pondus 
auferret.  Quod  iuuenis  parum  curans  concessit  insuperque  ei 
cyrographum  suo   munitum   sigillo  tradidit.     Accepta   ergo   ille 

30  pecunia  redit  ad  uirginem,  offert  argentum:  accipit  illa  diemque 
letum  ad  uesperum  usque  perducunt.  Sero  autem  cum  paratum 
esset  cubiculum  pennaque  ex  more  puluillo  subposita,  illa 
iuuenem  subsecutura  premittit.  Qui  iuuenis  ad  lectum  preterite 
noctis  ueniens  delusionem  sibi  ex  lecti  mollicie  contigisse  putans 


4  offerebant  Pp.  —  5  a.  sua  mayca  Pp.  —  7  ille  obdormiens 
OPpV.  —  8  illarum  Pp,  illam  0  —  p.  de  capite  secum  iacentis  toll. 
0.  —  10  lucr.  proprium  V.  —  11  puteum  V.  —  15  indulgens  L. 
—  16  par.  collocantur  OPpV.  —  17  autem  nur  L  —  illa  PpV.  — 
18  et  vor  ceru.  0.  —  20  enim  fehlt  V.  —  21  collusum  Pp.  —  29  illa 
pec.  OPpV  —  30  illam  OV.  —  33  se  i.  subsecuturam  promittit  pV. 


—     65     — 

ceruical  illud  molle  reuoluit  et  remouit,  cum  quo  et  strigis 
fortuito  casu  excussit  pennam.  Quo  facto  membra  demittit 
lecto,  suspendit  sursum  palpebras  et  somno  totis  uiribus  reluc- 
tatur.  At  iila  iuuenem  suis  iterum  magicis  artibus  obdormisse 
putans  secura  et  nuda  iuxta  ipsum  se  collocat.  Ille  uero  5 
postquam  aliquantulum  grauiter  se  dormire  simulasset,  uirginem 
ad  se  trahit,  requirit  debitum.  Gonfusa  illa  repletaque  stupore 
uehementi  pactum  nequaquam  negare  potuit.  Quid  plura?  Nox 
illa  usque  ad  diem  leta  deducta  est.  Mane  autem  inter  se 
uoto  et  assensu  pari  concordantes  coram  amicis  et  propinquis,  10 
non  tamen  sine  admiratione  inuidiaque  multorum  nuptias 
celebrarunt. 

Porro    iuuenis   prosperis   succedentibus    creditoris    sui    oblitus 
pecuniam  infra  terminum  constitutum  non  reddidit.     Vnde 
loripes  ille  ulciscende  iniurie  oportunitatem  se  inuenisse  gauisus  15 
regem  qui  tunc  temporis  regnum  tenebat  adit,  mouet  de  iuuene 
querelam,  testem  pacti  cyrographum  profert  in  medium,  iustitiam 
sibi  super  hoc  fieri  rogans.     Rex  autem  ut  equissimus  crudele 
quamquam  horresceret  pactum,   iuuenem   tamen   ad   se  uenire 
precepit   accusatoris  sui   responsurum   querelis.     Tunc   tandem  20 
iuuenis    debiti    reminiscens,    regis    auctoritate  perterritus,    cum 
amicorum   turba    maximaque   auri    et   argenti    copia    uenit    ad 
curiam.     Profert  aduersarius  cirographum,  recognoscit  ille  iussu- 
que  regis  dant  sententiam  principes  licere  scilicet  loripedi  agere 
quod  cirographum  testabatur  aut  quantum  uoluerit  pro  redemp-  25 
tione  iuuenis  pecuniam  accipere.     Rogabat  ergo  rex   loripedem 
quatinus   iuueni   parcens   duplicem    reciperet  pecuniam.     Quod 
cum  illo  negante    diebus   multis   efficere    conaretur,   ecce   uxor 
illius   dirili   sumpto    habitu    uultuque   et   uoce  magica  sua  arte 
mutatis    ante    regis    palatium    equo    descendit    regemque    adit  30 
reuerenterque    salutat.     Inquisita    autem   que   esset   aut    under 
militem  se  esse  respondit  de  uitimis  mundi  partibus  oriundum, 


1  reuoluit  et  fehlt  L.  —  6  aliqu.  nur  L  —  dormisse  V.  —  9  leta 
Coni.  Eb.,  fehlt  uberall. —  15  ulciscere  iniuriam  OPpV  —  gau.  est 
OPpV.  —  17  proferens  OPpV.  —  19  horreret  OPpV.  —  20  quer.  audi- 
turus  V.  —  24  dat  s.  princeps  Pp;  dat  s.  iudex  vt  iuxta  tenorem  ciro- 
graphi  iuuenis  paciatur  aut  qu.loripesuol.  0  —  25  quidquid  cir. PpV.  — 
25  detest.  Pp.  —  26  recipere  V,  acciperet  Pp.  —  27  receptaret  0,  ac- 
ciperet  PpV.  —  31  reuer.  Coni.  Eb.,  regemque  .LOF,  ipsumque  Pp.  — 
31  qualis  esset  OPpV.  —  32  se  fore  OPpV. 

Sammlung  mittellateinischer  Texte.  5.  5 


—     66     — 

iuris  legumque  peritum  fore  ac  iudiciorum  subtilem  inuestiga- 
torem.  Gauisus  rex  iubet  illam  quam  putabat  militem  consedere 
sibi  causamque  inter  loripedem  et  iuuenem  uersatam  illi  com- 
mittit  terminandam.  At  illis  uocatis  utrimque  partibus:  Tibi, 
5  inquit,  o  loripes,  secundum  regis  principumque  sententiam  licet 
de  carne  iuuenis  centum  marcarum  pondus  auferre.  Sed  in 
hoc  quid  lucraberis  nisi  mortem  forsitan,  si  iuuenem  interficias? 
Melius  est  ut  pro  eo  septuplum  pecunie  aut  decuplum  accipias. 
Ille  autem  decem  etiam  marcarum  milia  se  accepturum  negabat. 

10  Illa  autem  linteum  candidissimum  iubet  afferri  iuuenemque 
nudatum  ueste  manibusque  ac  pedibus  ligatum  extendi  desuper. 
Quo  facto:  Abscide,  ait  ioripedi,  quocumque  uolueris  ferramento 
marcarum  tuarum  pondus.  Verum  si  plus  aut  minus  iusto 
pondere  ad  quantitatem  cuspidis  accus  inde  tuleris   uel  si  una 

15  sanguinis  gutta  infecerit  linteum,  cum  sanguis  substantia  sit 
iuuenis,  scias  te  continuo  mille  mortibus  perimendum  discerp- 
tumque  in  mille  frusta  fore  escam  bestiarum  et  auium,  totumque 
genus  tuum  simili  sententie  subiacebit  resque  tue  publicabuntur. 
Hanc  ille  horribilem  expauescens  sententiam:  Quoniam,  inquit, 

20  nullus  est  hominum  excepto  deo  qui  ita  manum  modificare 
possit,  quin  plus  minusue  auferat,  huic  incerto  me  submittere 
nolens  iuuenem  absoluo  dimittoque  debitum,  mille  ei  marcas 
pro  reconciliatione  superaddens.  Sic  ergo  iuuenis  uxoris  pru- 
dentia  liberatus  letus  ad  propria  remeauit.  —  Quis  hac,  o  rexT 

25  subtilitate  iuuenem  liberari  posse  speraret?  Vides  quod  fere 
sub  eodem  puncto  mors  et  uita,  liberatio  et  dampnatio  fuerit. 
Te  quoque  hoc  exemplo  monitum  esse  uolens  rogo  quatinus 
mei  causa,  immo  tui  quoque  commodi  gratia  filio  usque  in 
crastinum  prolonges  uitam.     Interimque  Romanas  relegas  leges, 

30  inuenturus  profecto  cum  dampnatione  salutem  filii  contineri.. 
Hucusque  rex  ad  uerba  sapientis  suspensus  manens:  Quoniam, 
ait,  mirum  et  subtile  narrasti  exemplum,  dignum  et  iustum 
censeo  tum  pro  tui   ipsius  reuerentia  tum   pro   meo  commodo 


1  fori  fiir  fore  will  K.  —  aut  iud.  Pp  —  subtilium  OPpV. 
4  uocans  utramque  partem  OPpV.  —  7  fortem  fiir  mortem  will 
St.    —    10  At  illa  iubet  1.  c.  aff.  OPpV.   —   12  ait  o  loripes  OPp. 

—  15  cum  sanguine  iuu.  OPpV.  —  16  disc.  in  m.  fr.  fehlt  OPpV. 

—  21  aut  minus  OPpV  —  huic  certe  vie  subm.  P.  —  25  posse 
liberare  sp.  Pp,  —  26  fuit  pV.  —  29  1.  inueniesque  OpV.  — 
30  pr.  in  condempnatione  OpV.  —  31/32  m.  En  ait  subt.  et  mira- 
bile  Pp. 


-     67     — 

tue  petitioni   obedire.     Iterum    ergo   rex   cum   filio    eisque   qui 
aderant  ad  palatium  remeans  sapientem  salutatum  dimisit. 

Ex  hoc  autem  regina  sueque  in  malicia  suffraganee,  male 
respondente  sibi  cautheriata  conscientia,  dolore  metuque 
nimio  cruciabantur,  uerentes  ne  malicia  quam  erga  insontem  5 
exercuerant  in  sua  capita  redundaret.  Nec  iam  cum  rege 
dormiebat  aut  epulabatur  regina,  sed  instar  bestie  humanum 
sanguinem  sitientis  tela  et  spicula,  quibus  cottidie  a  sapientibus 
enigmatice  confodiebatur,  furibunda  spernens  regem  ipsum 
iniuriis  et  conuiciis  afficiebat,  desidem  eum  et  iniustum  indig-  10 
numque  fore  et  nomine  et  honore  regis  clamitans  qui  impudentem 
iuuenem  tot  iam  diebus  uiuere  permisisset.  Verum  rex  cuncta 
dissimulans  leges  ex  integro  reuolui  iussit,  sed  spe  suoque 
desiderio  frustratus  est.  Iterum  ergo  omnis  illa  regum  et  prin- 
cipum  promiscuique  sexus  multitudo  cum  patre  et  filio  ad  locum  15 
supplicii  congregatur,  accenditur  iterum  uehementer  ignis, 
diffunditur  hac  illac  flamma,  non  miuimum  intuentibus  prebens 
horrorem.  Super  omnia  autem  admirabilis  adolescens  Lucinius 
cum  alios  flentes,  alios  subsannantes  flammamque  in  aera  ferri 
uideret,  nec  indictum  sibi  silentium  fregit  nec  mutauit  colorem,  20 
sed  semper  idem  manens  sine  uoce,  sine  reluctatione  ut  animal 
mansuetissimum  paratam  sibi  aram  intrepidus  expectabat.  Dum 
ergo  eum  pater  ignibus  tradere  festinaret,  ecce  senex  habitu 
uultuque  et  etate  suprascriptis  per  omnia  similis  de  equo  quo 
uehebatur  descendens  regem  eosque  qui  aderant  salutat  in-  25 
quiritque  quo  crimine  teneatur  reus  cui  tantum  preparatum  sit 
supphcium.  Gui  rex  seriatim  cuncta  que  filio  acciderant  narrans 
principumque  pandens  sententiam  interrogat  et  ipse  senem  unde 
esset  oriundus.  At  ille:  Giuis,  ait,  sum  Romanus  unusque  de 
septem  sapientibus  dicor.  Est  autem  mos  michi  diuersarum  30 
linguarum  terrarumque  peragrare  regiones,  regibus  et  principibus 
diuersa  exempla  casusque  mortalium  narrans.  Verum  ut  ad 
presentia  transeam,  non  parum  miror  si  filius  tuus  post  tantam 
de  matre  defuncta  tristiciam  priuationemque  Kngue  potuerit  uel 

1  tuis  petitionibus  0.  —  3  sueque  pellices  m.  0  —  suffragante 
OV.  —  4  corresp.  OV.  —  5  circa  innocentem  agebant  0.  —  8  sitiens 
OPpV.  —  9  enigmate  OPp,  fehlt  V  —  configebatur  Pp. —  16  con- 
gregantur  OPpV.  —  17  fl.  magnum  int.  0.  —  19  in  aere  Pp.  — 
29  sit  OPpV.  —  30  de  s.  senioribus  0.  —  31  terr.  fehlt  Pp  — 
peragere  LPV.  —  32  narrare  PpV,  narrabo  V  —  ad  fehlt  OPpV. 
—  34  pot.  uel  fehlt  Pp. 

5* 


—     63     — 

uoluerit  tantum  nephas  perpetrare.  Uidetur  enim  michi  in- 
consequens  ut  aliquis,  maxime  philosophus  cui  semper  de 
uirtutibus  studium  est,  post  tot  et  tanta  infortunia  sub  eodem 
ut  ita  dixerim  momento  ad  tantam  libidinem  uelit  uel  possit 
5  defluere.  Gum  cunctis  ergo  dubium,  immo  prorsus  ueritati 
contrarium  uideatur,  darem,  o  rex,  utile  tibi  consilium,  ut  factum 
cuiusdam  iustissimi  regis  imitans  filio  parceres.  Quicquid  tamen 
de  eo  acturus  sis,  audi  rem  gestam.  Tunc  rex  cunctis  sub 
mortis  interminatione  indicit  silentium,  et  sapiens  narrationem 
10  suam  hiis  uerbis  incipit: 

[Historia  quinti  sapientis:  Yiduae  filius.] 

Quidam  Romanorum  rex  dum  aliquando  contra  hostes,  qui 
iam  maximam  regni  sui  partem  occupauerant,  cum  exercitu 
pergeret,  contigit  ut  per  quendam  transiret  uiculum.  Habebat 
ibi  uidua  quedam  pauper   cum  filio  unico  domunculam,   unam 

15  tantum  de  cunctis  que  in  mundo  mouentur  gallinulam  possidens. 
Transeunte  autem  per  ante  huius  doinum  exercitu  regis  fiJius 
adolescentulus  accipitrem  quem  nobiiium  more  manu  gestabat 
ad  gallinam  uidue  iecit.  Qui  dum  recuruis  unguibus  miseram 
suffocaret,   uidue  filius   auicule  succurrere  uolens  accurrit  acci- 

20  pitremque  fuste  percussum  occidit.  Ob  hoc  regis  filius  indignatus 
uehementerque  furens  in  ultione  accipitris  sui  uidue  filium 
mucrone  transuerberat  et  abscedit.  Quid  ergo  uidua  pauper 
ageret,  filio  unico  et  sua  possessiuncula  destituta?  Cucurrit 
concita  post  regem  assecutumque  lacrimis,  uoce,  singultibus  rogat 

25  quatinus  filium  suum  iniuste  occisum  uindicaret.  Rex  uero  yt 
erat  mansueti  miserantisque  affectus  animi,  gradum  figens  uiduam 
blande  leniterque  ammonet  ut  reditum  eius  ab  hostibus  susti- 
neret.  Tunc,  inquiens,  filium  tuum  ut  uolueris  uindicabo.  At 
uidua:  Et  quid  fiet,  ait,  si  in  bello  occideris?  quis  filium  meum 


1/2  inconueniens  V.  —  4  dicam  OPpV  —  uelit  uel  fehlt  OPpV 

—  posse  Pp  —  5  proftuere  OPpV.  —  7  mitissimi  regis  OPpV  — 
imitareris  filioque  OPpV.  —  7/8  Quicquid  .  .  .  gestam  fehlt  OPpV. 
— ■  9  termin.  L,   incriminacione  OV.   —    13  Hab.  enim  ibi   OPpV. 

—  15  gallinam  poss.  OV.  —  20  indignanter  p.  —  21  ueh.  .  .  . 
acc.  fehlt  OPpV.  —  22  mucr.  nur  L;  fil.  interfecit.  Quid  e.  illa 
ag.  OPpV.  —  23  f.  u.  et  gallina  unica  dest.  P,  f.  u.  et  galina  dest. 
OpV.  —  24  post  r.  clamans  cum  lacr.  u.  magna  singultibusque  OPpV. 

—  25/26  ut  erat  mansuetissimus  (mansuetus  OV)  vidue  blande  respon- 
dit  len.  OPpV.  —  29  meum  fehlt  L. 


—     69     — 

uindicabit?  Mando,  ait,  pro  me  ei  qui  michi  in  regno  succedet. 
Et  illa:  Et  quam,  ait,  mercedem  accipies,  si  alius  eum  uindi- 
cauerit  qui  te  uiuente,  te  regnante  occisus  est?  Nullam,  inquit. 
At  uidua:  Ergo  tu  ipse  fac  quod  alii  precepturus  es,  ut  inde 
laudem  ab  hominibus  et  a  diis  premium  consequaris.  Motus  5 
rex  tam  ratione  uidue  quam  etiam  misericordia  dilato  iterum 
bello  ad  urbem  regreditur.  Gognito  autem  quod  filius  suus 
filii  uidue  esset  interfector:  Gallina,  ait,  tua  satis  ut  puto  mortuo 
accipitre  conpensata  est.  Ceterum  pro  filio  interfecto  de  duobus 
optionem  do  tibi:  aut  enim  si  uis  filium  meum  interficiam,  aut  10 
si  eum  uiuere  melius  decreueris,  do  eum  tibi  loco  mortui,  ut  te 
colat  ut  matrem,  adoret  ut  reginam,  timeat  ut  dominam  seruiat- 
que  tibi  cunctis  uite  tue  diebus.  Illa  uero  utilius  sibi  fore 
iudicans  regis  filium  uiuere  quam  mori,  pro  mortuo  illum 
suscepit  translataque  est  de  tugurio  ad  palatium,  pannicilos  et  15 
semicintias  uestibus  murice  tinctis  commutans.  Rex  autem 
post  hec  contra  hostes  profectus  est  pugnaturus.  —  Vide,  o 
rex,  et  imitare  equissimi  piissimique  regis  factum,  considera 
quomodo  et  iustitie  rigorem  tenuit,  et  tamen  sua  prudentia 
filium  reseruauit.  Et  hoc  certe  non  suam,  sed  alterius  et  non  20 
cuiuslibet  potentis,  sed  paupercule  uidue  iniuriam  uindicauit. 
Tu  ergo  etiam  huius  exemplo  filio,  licet  incestum  patrare 
uoluerit,  quamquam  hoc  michi  incredibile  uideatur,  parcas, 
tamen  regine  et  puellis  suis  quomodo  uoluerint  satisfaciens. 
Geterum  autem  si  principum  tuorum  sententiam  mutare  non  25 
uis,  uel  hoc  saltim  impetrauerim  a  te  ut  ei  huius  diei  spatium 
superaddas.  Cras  enim  sicut  et  hodie  ligna  et  ignem  facile 
inuenies,.  quibus  tuus  filius  concremetur.  At  rex:  Bonum,  ait, 
o  sapientissime  hominum,  prebes  consilium;  sed  cum  quod 
consulis  facere  non  possim,  hoc  saltem  faciam  quod  ultimo  30 
rogasti.  Dimisso  ergo  sapiente  rex  cum  eis  qui  conuenerant, 
regina  tamen  ac  puellis  suis  beluino  more  furentibus,  ad  pa- 
latium  regressus  est. 


1  ait  rex  OPpV  —  pro  te  ei  LPp,  certe  ille  0.  —  4/5  et  inde 
.  .  .  consequeris  OpV.  —  5  ab  omnibus  0.  —  7  reuertitur  OPpV. — 
10  si  uelis  L.  —  14  pro  iilio  eum  susc.  OpV.  —  15  ad  pal. 
pro  pannis  sericeis  vestibus  muriceque  tinctis  habitu  est  vestita  Rex 
post  hec  V. —  17  in  hostes  OPpV —  prouectus  pV.  —  19  vigorem 
Pp.  —  24  satisfaciens  Coni.  Eb.,  satisfacient  L,  satisfiet  0,  satis- 
faciendum  Pp,  satisfacias  V.  —  26  sp.  deprecor  sup.  OV.  — 
32/33  reg.  t.  cum  p.  s.  ...  regressa  est  OPp  V. 


—     70     — 

Tn  crastinum  autem  sicut  prius  cum  regum  principumque  ac 
*■  populorum  pompa  uentum  est  ad  supplicii  locum,  accenditur 
sicut  prius  ignis  iubeturque  Lucinius  in  ipsum  proici  concreman- 
dus.  Sed  nullo  penitus  presumente  regis  adimplere  preceptum, 
5  ecce  quidam  uenerande  caniciei  senex,  Romanorum  indutus 
toga,  per  mediam  uirorum  ac  mulierum  multitudinem  lento 
transiens  gradu  non  sine  multorum  admiratione  ad  regem  usque 
peruenit.  Quo  cum  astantibus  reuerenter  salutato  doceri  se 
uelle  ait  quamobrem   tanta  congregata   foret   populi   multitudo. 

10  Gui  rex  cuncta  que  filio  acciderant  sententiamque  super  eum 
latam  patefaciens  interrogat  ipsum  eundem  senem  quis  esset 
uel  unde  aut  cuius  rei  causa  aduenerit.  At  ille:  Vnus,  ait, 
septem  sapientum  uocor,  natus  ex  urba  Romana,  domina  orbis, 
uti    etiam    species   mei   indicat   uestimenti.     Porro    casus,   non 

15  ullius  rei  causa  me  tibi  obtulit.  Soleo  enim  a  iuuentute  longi- 
tudinem  latitudinemque  peragrare  orbis,  regibus  ac  principibus 
me  notum  faciens.  Et  licet  unus  septem  sapientissimorum 
credar,  semper  tamen  quid  discam  sicut  quid  doceam  inuenio. 
Verum   ut  de   instantibus   aliquid   loquar,   uti  ex   consequentia 

20  tuorum  portendere  queo  uerborum,  quod  tamen  sine  tui  tuorum- 
que  iniuria  dixerim,  nec  uerum  nec  uerisimile,  immo  penitus 
inconsequens  michi  uidetur  filium  tuum  sompniasse  saltem  hoc 
scelus,  nedum  uoluisse  dicam.  Quomodo  enim  tantis  incommodis 
tanta  sub  eodem  ut  ita  dicam  puncto  continuata  libido  succedere 

25  posset,  cum  utique  ex  incommodis  dolores,  tristitie,  merores 
oriri  soleant  et  ex  uoluptatibus  libido  procedere?  Gontraria 
siquidem  sunt  sibique  inuicem  repugnantia  tristicia  et  gaudium, 
risus  et  meror,  libido  et  philosophia.  Geterum  impossibile 
philosophum,   cuius  studium   est  uirtutes  colere,    frenare  uicia, 

30  libidini,  cum  ipsa  maxime  sit  uicium  philosophie  magis  cantrarium, 
operam  dare;  alioquin  philosophus  non  esset.  Vnde  magis 
michi    uidetur,    ut    aliquid  audentius  loquar,    per   iniuriam  aut 


6  per  medium  LPp,  per  medium  uir.  turbam  OV —  6/7  mult.  .  .  . 
admir. .  .  .  fehlt  OPpV.  —  9  quare  t.  OPpV.  —  10  c.  que  f.  acc. 
narrans  interr.  Pp,  c.  de  f.  suo  que  acc.  per  ordinem  narrat  interr. 
OV.  —  12  c.  causa  cicius  adu.  V  —  13  de  septem  sapientibus  dicor 
OPpV.  —  13/14  domina  .  .  .  uest.  fehlt  OPpV.  —  14  casu  nullius 
(nulliusque  V)  causa  rei  me  t.  obtuli  OPV  —  Der  Rest  bts  zur 
ndchsten  Geschichte  in  OPpV  abgekurzt:  Soleo  enim  terras  peram- 
bulare  ut  supradictum  est  de  ceteris  sapientibus.  Quod  ut  tibi 
euidencius  pateat  prolato  ostendam  exemplo  ausculta. 


—     71     — 

alicuius  iniurie  simultatem  filium  tuum  falso  accusatum  fore 
teque  ac  principes  tuos,  quod  salua  reuerentia  uestra  dixerimT 
ueri  similitudine  fuisse  delusos.  Nec  multum  miror  si  bonorum 
prudentia  seduci  potuit,  cum  et  malorum  interdum  iniquitas 
mentiatur  sibi  et  fallatur  malicia  peruersorum.  Quod  ut  tibi  5 
euidentius  prolato  ostendam  exemplo,  ausculta.  Tunc  cunctis 
regis  iussu  silentio  manentibus  sapiens  incipit: 

[Historia  sexti  sapientis:  Latronis  filiij 

Latro  quidam  famosissimus  diuitias  sibi  furtisr  rapinis  et  ho- 
micidiis  congregare  uolens  multos  huius  praue  uie  et  peruerse 
emulos  sibi  copulauerat.  Quorum  princeps  factus  non  urbium  10 
munitiones,  non  presidia  castrorum  sibi  habitaculum  posuit,  sed 
remotas  solitudines,  speluncas  et  cauernas  petrarum  et  opaca 
queque  et  abdita  siluarum.  Diebus  autem  et  noctibus  inces- 
santer  secus  difficiliores  regalium  uiarum  transitus  cum  satelli- 
tibus  suis  latitans  transeuntibus  insidiabatur  et  quoscumque  sibi  15 
fortuna  obtulisset  aduersa,  cuiuscumque  essent  conditionis  uel 
sexus,  rebus  et  uita  absque  ulla  misericordia  spoliabat.  In  hac 
ergo  malicia  tota  uita  sua  usque  ad  senectutem  transacta,  cum 
iam  immensis  auri  et  argenti  copiis  sibi  male  acquisitis  ditatus 
esset,  sciens  nichil  inpunitum  fore  nichilque  quod  non  reueletur  20 
occultum  quodque  non  diutius  glorietur  in  malicia  potens 
iniquitate,  huic  tandem  sero  praue  renunciauit  consuetudini, 
reliquum  uite  sue  in  honestate  et  emulatione  uirtutum  ducens. 
Eratque  cunctis  miraculo  quod  tam  repente  pehem  mutasset 
Ethiops  et  pardus  diuersicolor  diuersicolores  maculas  abster-  25 
sisset.  ,  Porro  cum  ad  decrepitam  peruenisset  etatem,  tres  filios 
suos  ex  uxore  susceptos  honestioribus  quam  ipse  fuisset  eruditus 
disciplinis  instruere  uolens  diuersas  eis  et  multiplices  proposuit 
artes,  libertatem  tribuens  eligendi  sibi  quam  quis  uellet,  cum 
tertia  dumtaxat  sue  substantie  portione.  Qui  secum  habito  30 
consilio  nullam  aliam  artem  quam  eam  qua  pater  illousque 
uixerat  se  recipere  uno  ore  responderunt.  Quibus  pater:  Quo- 
niam,  inquit,   sic  placuit   uobis   ut  relicta   honestate   securaque 

6/7  Tunc  . . .  inc.  fehtt  Pp.  —  9  uite  P.  -r-  10  sibi  sociauit  V. 
—  14  diff.  regura  et  reg.  vrbium  tr.  OPpV.  —  19  iramensi  L.  — 
dotatus  P.  —  22  renunciauerat  OPpV  —  23  reliqua  OpV.  —  24  Erat 
L.  —  25  p.  diuersicolores  mac.  L,  p.  diuersi  coloris  mac.  V.  — 
26/27  fil.  similes  ex  Pp.  —  28  proponit  OV.  —  31  p.  illorum  huc 
usque  OPp. 


—     72     — 

uia  ad  sinistram  que  ducit  ad  interitum,  uiam  periculis  subditam 
de  qua  fere  nulli  redire  datum  est,  unanimes  declinetis,  utimini 
electione  uestra,  nouas  uobis  diuitias  latrociniis  cum  uite  periculo 
sub  estu  solis  hyemisque  frigore  conquirentes,  quoniam  barum 
5  quas  habeo  diuitiarum  nullus  uestrum  uel  quadrantem  habebit. 
Verumtamen  sciatis  quod  paucis  huius  uie  sectatoribus  felici 
exitu  gaudere  fortuna  permittit.  Sed  illi  ammonitione  patris 
contemtui  habita  nocte  sequenti  equum  quo  regina  uehebatur 
omni  fere  pretio   incomparabilem   hac   arte  furati   sunt:    Golle- 

10  gerunt  herbe  quam  eruum  uocamus  fasciculum  —  audierant  enim 
equum  illum  talis  esse  nature  quod  omne  pabuli  genus  hac 
excepta  herba  fastitidiret  —  fratremque  suum  iuniorem  in  herba 
absconsum  caute  ad  forum  rerum  uenalium  circa  uesperum 
quasi  uenumdandum  detulerunt.     Ecce  autem  custos  equi  more 

15  solito  forum  deambulans  hunc  casu  cum  fasciculo  suo  repperit 
nesciensque  latere  dolum  emit  herbam,  imposuit  humeris,  tulit 
in  stabulum,  apposuit  equo  seratoque  iterum  ostio  dormitum 
abiit.  Girca  mediam  autem  noctem,  quando  cuncti  mortalium 
grauiori  solent   somno   deprimi,   surgens    qui   'uiridi   latebat 

20  anguis  inherba',  equo  frenum  imponifc  aureum,  sternit  sericor 
superponit  sellam,  antelam  aptat,  omnia  hec  ex  auro  purissimo 
dependentia  eiusdem  metalli  tintinabulis ;  que  ille  ne  sonitum 
darent,  cera  obstruit.  Hoc  facto  reserat  ostium,  ascendit  equum 
uelocique  cursu  pergit   ad  locum  sibi   a   fratribus   constitutum. 

25  Verum  non  bene  cesserunt  ei  latrocinandi  principia,  quoniam 
uisus  est  a  custodibus  ciuitatis.  A  quibus  etiam  fugiens  fortiter 
insecutus  est  et  ad  locum  designatum  cum  fratribus  perueniens 
comprehensus  est  et  mane  cum  eisdem  regine  oblatus.  Que 
uidens  eos  forme   elegantis  audiensque   quod   filii   essent   illius 

30  quondam  famosissimi  latronis  —  erat  autem  hic  familiaris  regine 
—  retrusit  eos  in  carcerem  et  interim  patri  ut   ad   se    ueniret 


2  declinaretis  LPp,  declinantes  V  —  vnanimi  el.  u.  OPp.  — 
7  illi  Coni.  Eb.,  ill&die  Hss.  —  9  incomparabili  Op.  —  10  herbam  Pp 

—  eruize  0,  eruise  Pp;  quam  voc.  ohnicze.  i.  (dann  leerer  Raum) 
fasc.  V —  11  equ.  album  i.Pp  —  12  herba  fehlt  LO  —  fastidiebat 
OpV. —  14  venumdandi  causa  Pp.  —  15  hos  cum  f.  L.  —  16  intulit  Pp. 

—  17  ser.  stabulo  d.  ab.  OPpV.  —  20  anguis  fehlt  Pp  —  apponit 
pV,  apposuit  OP  —  vor  serico  setzt  Mussafla  etwa  ephippio  an.  — 
21  antellam  0,  fehlt  V,  mantelam  Coni.  Eb.  —  24  a  fr.  deputatum 
siue  const.  0.  —  27  ad  1.  constitutum  a  fr.  perueniens  fehlt  L.  — 
29  forma  elegantes  OPpV.  —  30  erat  enim  V. 


—     73     — 

mandauit.  Qui  cum  uenisset,  interrogabatur  a  regina  si  filios 
redimere  uellet.  Illo  negante  obolo  saltem  eos  redimere  uelle: 
Nunc  ergo,  ait  regina,  refer  michi  casus  uel  pericula  que  tibi, 
dum  latrocinia  exerceres,  unquam  acciderint  grauiora,  et  filios 
liberos  reddam  tibi.  At  ille,  ut  ipsius  uerbis  melius  utar:  5 
Quoniam,  inquit,  secundum  poetam 

cperdere  uerba  leue  est  paruaque  iactura5, 
multo  leuius  puto  uerbis  solis  lucrari.    Audi  ergo,  ait  ad  reginam, 
sub  sponsione  tua  casus  qui  me  unquam  magis  terruerunt: 

[Polyphemus.] 

Audieramus  aliquando  gigantem   multa  auri   argentique  milia  10 
possidentem  intra  sotitudinem  uiginte  fere  milibus  remotum 
ab    hominibus    habitare.      Gongregati   igitur   in    unum   centum 
latrones  auri  cupiditate  illecti  ad  habitationem  eius  magno  cum 
labore  peruenimus,  eoque  non  inuento  gauisi  abstulimus  quic- 
quid    auri    et    argenti    potuimus    inuenire.      Sed    dum    secure  15 
repedaremus,  gigas  ille  nouem  aliis  comitatus  nobis  inprouisus 
superuenit,  captique  sumus  proh  pudor!  centum  a  decem.    Qui 
nos  inter  se  diuidentes,  deueni.  eeo  miser  cum   nouem  aliis  in 
partem    eius    cuius    nos    diuitias    abstuleramus.      Ligatis    ergo 
manibus  retrorsum  minabat  nos  ad  antrum  suum  quasi  decem  20 
ouiculas    statua   illa    tredecim    cubitos   excedens.     Dum    autem 
ei    immensam    pro    redemptione    nostra   pecuniam    offerremus, 
ille   insultando    nobis    non    aliud    quam   carnes  nostras   se   ac- 
cepturum  respondens  eum  statim    quem   inter   nos  pinguiorem 
uidit  comprehensum  iugulat  diuisumque  membratim  in  cacabum  25 
proicit  coquendum.    Quid  plura?    Sic  illum,   sic  rehquos  usque 
ad  me  iugulatos  coctosque  deuorauit  meque  proh  nefas!  de  sin- 
gulis  comedere  coegit.     Porro  cum  et  me  iugulare  uellet,  men- 
titus  sum  me  esse  medicum,  promittens  me  eius  oculos  quibus 
grauiter  dolebat  curaturum,  si  mortis  discrimen  euaderem.    Quo  30 
libenter    hoc    pro    oculorum    remedio    consequendo    annuente 


1  si  eos  red.  (liberare  V)  vellet  OPpV.  —  4  grauiores  L.  — 
7  perdere  pauca  0;  uerba  fehlt  PpV  —  8  puta  Pp.  —  9  sub  sp.] 
suspicionem  0,  sub  pensione  V,  sub  pensione  tua  p.  —  10  Aud. 
quondam  0.  —  11  miliaribus  V.  —  13  electi  OpV.  —  16  ille  fehlt 
L  —  n.  sodalibus  Coni.  Eb.,  n.cum  aliis  L,  n.aliis  OPpV.  —  17  do- 
lor  0.  —  19  abstul.  Coni.  Eb.,  tuleramus  die  Hss.  —  20  minauit 
PpV.  —  21  stat.  .  .  .  exc.  fehlt  PpV.  —  25  in  cac.  fehlt  OPpV,  in 
cacabrum  L.    —   29  quos  gr.  d.  OV.    —    31  rem.  consenciente  0. 


—     74     — 

roganteque  ut  promissa  citius  effectui  manciparem,  imposui  olei 
sextarium  igni,  admiscens  ei  in  magna  quantitate  calcem,  salem, 
sulphur  et  auripigmentum  ceteraque  que  nociuiora  oculis  esse 
cognoueram,  factumque  exinde  collirium,  uti  super  ignem  feruebat, 
5  super  patientis  caput  ex  improuiso  effudi.  Mox  ille  feruenti  oleo 
totas  corporis  funditus  partes  decoriatus  pelleque  tota  contracta 
in  rugam  neruisque  rigentibus  illud  tantillum  lumen  quod  habere 
uidebatur  amisit.  Videres  ergo  enormem  statuam  illam  quasi 
quendam  epilenticum  per  pauimentum  uolutari  et  nunc  rugitus 

10  leonum,  nunc  taurorum  imitari  mugitus,  horrendum  nimis  michi 
sui  spectaculum  exibentem.  Diu  autem  uolutatus  cum  sic  do- 
lorem  mitigare  non  posset,  furibundus  clauam  suam  accipit 
meque  cum  illa  querens  parietes  interdum  ac  pauimentum  quasi 
quodam  ariete  quatiebat.     Sed  ego  tunc  quid  agerem,    quo  fu- 

15  gerem?  Clausa  erat  undique  muro  solidissimo  domus  nec 
aliunde  nisi  per  ostium  patebat  exitus ;  sed  et  illud  uectibus  ferreis 
seratum  erat.  Gum  ergo  ille  per  angulos  domus  me  querendo 
discurreret,  ego  tandem  aliud  agere  non  potens  ad  tectum  per 
scalam  ascendi  arreptaque  trabe  nocte  et  die  tota  manibus  herens 

20  pependi  deorsum.  Verum  cum  hoc  diutius  ferre  non  possem, 
coactus  sum  iterum  descendere,  et  aliquando  inter  ipsius  crura 
gigantis,  aliquando  inter  ouium  suarum  gregem  occultabar. 
Habebat  enim  gigas  ille  mille  fere  oues,  quas  cum  numeratas 
cottidie,   una  pinguiori  sibi   retenta,    ad  pascua   dimitteret,    eas 

25  tamen  nescio  qua  arte  uel  maleficiis  incantatas  sero  de  pascuis 
sponte  sua  reuertentes  integro  recipiebat  numero.  Has  dum 
cottidie  innumerando  emitteret,  ego  euadere  cupiens  pelle  arietis 
uillosa  me  circumdedi,  aptaui  capiti  cornua  sicque  exeuntibus 
me  miscui.     Porro  cum  sub  manum  numerantis  uenissem,  ille 

30  me  palpatum  ut  pinguem  retinuit.  De  te,  inquiens,  ego  hodie 
uentrem  saginabo  ieiunum.     Sic  septies  sub  manum  eius  ueni 


2  adm.  magnarn  qnantitatem  alpheni  (calfeni  0,  amfore  V) 
salem  OPpV.  —  3  nociua  0  —  4  noueram  OpV.  —  5  eximpr.  fehlt 
L.  —  6  funditus  Coni.  Eb.,  tota  c.  profunda  parte  0,  totas  c.  profun- 
ditate  p.  LPpV  —  8  Videns  PpV;  Vidit  enorm.  0.  —  9  uolutare 
PpV,  volitare  0.  —  10  rugitus  OPp.  —  12  clauem  L.  —  15  m.  altissimo 
O  —  nec  alias  OV,  nec  alius  p.  —  16  patuit  OpV.  —  18  tandem 
Coni.  Eb.,  autem  die  Hss.  —  valens  OPpV.  —  19  ascendens  OPpV. 

—  20  Verumtamen  V.  —  22  gr.  accubare  OPp  V.  —  23  Wlefehlt  L  —  fere 
fehlt  OPp  V.  —  27  numer.  0  V,  in  enum.  Pp.  —  29  deuenissem  OPp  V. 

—  30  palpatum  Coni.  Eb.,  palpato  die  Hss.  —  31  saciabo  sicque  OPpV. 


—     75     — 

septiesque  retentus  sum,  et  tamen  semper  manus  eius  euasi. 
Ad  extremum  uero  cum  sub  manum  eius  uenissem,  ecce  ille 
me  palpans  iratus  nimis  extra  ostium  me  expulit:  Vade,  in- 
quiens,  lupi  te  comedant  qui  iam  totiens  dominum  tuum  decepisti. 
Ego  autem  euulsus  ab  eo  quantum  iactus  est  lapidis  cepi  insul-  5 
tare  ei  quod  totiens  deceptum  euasissem.  Ipse  uero  anulum 
aureum  de  digito  abstrahens:  Tene,  ait,  pro  munere;  non  enim 
decet  te  a  tanto  uiro  inmunem  dimitti.  Porrectum  michi  anulum 
inserui  digito,  statimque  nescio  quibus  maleficiis  captus  cogebar 
eundo  clamare:  Ecce  ego,  ecce  ego.  Ipse  uero  quamquam  cecus  10 
perpeti  tamen  cursu  uocem  clamantis  sequens  minora  queque 
transiliebat  arbusta  offendensque  interdum  pedibus  quasi  quedam 
moles  maxima  corruebat.  Verum  cum  iam  michi  propinquus 
fieret  nec  ego  a  clamore  temperare  possem  nec  anulum  a  digito 
euellere,  coactus  sum  ipsum  digitum  cum  anulo  dentibus  abs-  15 
cidere  proicereque  in  eum.  Sicque  amissione  menbri  totum 
ab  imminenti  morte  seruaui  corpus.  —  Hiis  dictis  latro:  Ecce, 
ait  ad  reginam,  multis  tibi  periculis  sub  uno  casu  pro  redemp- 
tione  filii  narratis  et  alios  etiam  pro  reliquis  euentus  subiungam: 

[Striges.] 

f"  iberatus    itaque    a   gigante    cepi   per   auia   solitudinis    uaste  20 
-U  errabundus    discurrere,    ignorans    penitus    quorsum    irem. 
Ascendebam  persepe  excelsas  abietes  cedrosque  sublimes,  scan- 
debam  montium  supercilia,  ut  in  alto  positus  terram  hominibus 
habitabilem  uisu  saltem    a  longe    comprehendere    possem,    sed 
nichil  aliud  quam  undique  silue  et  undique  celum  oculis  occurre-  25 
bat.     Descendebam    de  excelsis  montium   in    profunda  uallium 
quasi  in  abyssum  quandam,  iterumque  ab  eisdem  super  montes 
quasi  usque  ad  celos  consurgebam.    Quot  autem  interim  leonibus, 
ursis,  apris,  pardis  ac  lupis  obuiauerim,  quot  michi  bubalorum 
onagrorumque    occurrerint   greges,    quot   satiri    diuersorumque  30 
genera    monstrorum   nescio   quid    contra    me    barbarum    inter 

2  deuenissem  OPp  V  —  ecce  Coni.  Eb.,  et  die  Hss.  —  3  me 
palpaturus  nimis  L.  —  8  immuneratuin  0,  absque  munere  V.  — 
9  st.  quibusdam  mal.  0.  —  11  prepeditus  OpV,  prepeditu  cum  cursu 
V. —  12  quedam  massa  corr.  PpV,  qued.  vesania  c.  0.  —  14  foret 
OPpV.  —  15  dent.  fehlt  L.  —  19  narrans  alios  OpV.  —  pro  rel. 
paris  eu.  filiis  s.  PpV.  —  20  per  deuia  OPpV.  —  26  profundum  Pp. 
—  28  Quid  Pp  —  30  greges  obuiauerunt  Pp  —  occurrerunt  sero 
contra   me  fuerit  dentata  barbaries  fingam  nescio  aut  quod  serp.  0. 


—     76     — 

dentes  fringentium,  quot  serpentes  bicipites  et  tricipites  aduersum 
me  sibilantes  obuios  habuerim,  memimsse  etiam  timorem  incutit. 
Verum  cum  biduo  per  abrupta  montium  ualliumque  concaua 
inter  feras  et  serpentes  ieiunus  lassusque  ac  timidus  errassemr 
5  ad  montis  tandem  cuiusdam  cacumen  sole  ad  uesperum  declinante 
perueni.  Et  ecce  in  uallem  quandam  tenebrosam  horribilemque 
profunditate  sua  oculos  dirigens  conspicio  a  longe  fumum  quasi 
de  clibano  consurgentem.  Notans  igitur  locum  festinanter  de 
monte  descendi,  et  ecce  ad  montis  radices  tres  latrones  recenter 

10  suspensos  repperio.  Horrui  illico  nimio  terrore  correptus  cepi- 
que  hesitare  et  desperare  de  salute,  putans  quod  in  alicuius 
gigantis  habitationem  incidissem.  Tamen  ex  necessitate  auda- 
ciam  sumens,  cum  etiam  tederet  me  uiuere,  ante  me  progredior 
inuenioque   domumculam    ostium    apertum  habentem,    in   qua 

15  unam  tamen  cum  paruulo  mulierculam  ad  prunas  sedere  con- 
spexi.  Intro  autem  domum,  accedo  ad  eam,  saluto  interrogoque 
quid  ibi  sola  agat,  si  uirum  habeat  quantumue  ab  hominum 
habitatione  distem.  Illa  uero  triginta  milibus  a  terra  habitabili 
me  remotum  esse  affirmans  subinfert  cum  lacrimis  se  cum  filio 

20  nocte  transacta  a  sinu  uiri  sui  ab  eis  quas  striges  uocant  raptam 
fore  delatamque  in  heremum,  iussam  etiam  ut  filium  coqueret 
coctumque  proponeret  sero  strigibus  deuorandum.  Ad  hec  ego 
super  mulieris  casu  motus  misericordia  filium  cum  ipsa  me 
liberaturum  promitto,  et  quamquam  lassitudine  nimia  nimiaque 

25  inedia  affectus  essem,  quamquam  etiam  de  mea  desperarem 
salute,  recucurri  tamen  ad  ilJos  tres  latrones  quos  pendentes 
transieram  depositumque  eorum  medium  qui  pinguissimus  erat 
attuli  mulieri,  monens  ut  filio  michi  commisso  coctum  latronem 
lamiis  apponeret.    Goncessit  illa  filiumque  michi  tradens  latronem 

30  in  frusta  concisum  igni  superposuiL  Porro  ego  paruulum 
optime  in  concauo  abscondens  ligno  me  prope  domum  abscondiT 
uolens  et  monstra  dum  uenirent  uidere  et  si   opus   esset   suc- 


1  constringencium   V.  —    2   terrorem  OPpV.  —   3  apruta  L. 

—  7  aspicio  Pp.  —  10  Horum  OPpV  —  cepi  OPpV.  —  11  du- 
bitare  et  hes.  V.  —  12/13  aud.  forte  s.  Pp.  —  14  quandam  dom.  Pp; 
domiculam  0.  —  15  mulierem  OPpV.  —  18  distem  Coni.  Eb.,  di- 
starem  die  Hss.  —  miliaribus  OV  —  habitaculi  LP.  —  22  appo- 
neret    OPpV.    —   25  effectus    L,   afflictus    L.    —    26  recurri    OPp. 

—  ad  locum  ad  illos  tres  1.  OV.  —  27  eor.  vnum  sciiicet  qui 
OPpV.   —  29  laruis  app.  OPp   —   Concesserat  p,   Gonsenserat  P. 


—      77      — 

currere  mulieri.  Ecce  autem  sole  iam  Hesperias  tingente  undas 
intueor  de  montibus  quasi  quasdam  simias  innumerabiles  cum 
strepitu  magno  descendere  nescio  quid  cruentum  post  se  trah- 
entes.  Que  intrantes  domum  maximum  accendunt  rogum 
illudque  cruentum  inter  se  dentibus  carpentes  deuorant.  In-  5 
teruallo  deinde  facto  ollam  nefandam  ab  igne  deponunt  frustaque 
cocti  latronis  inter  se  diuidentes  sibi  Thyesteam  peragunt  cenam. 
Hoc  facto  illa  que  inter  ceteras  potentior  uidebatur  mulierem 
interrogat  utrum  eius  filium  an  alium  deuorassent.  Qua  sic 
fuisse  factum  respondente:  Magis,  ait  lamia,  puto  quod  filio  10 
reseruato  unum  illorum  trium  nobis  apposueris  latronum.  Quod 
ut  citius  probem,  ite,  ait  tribus  strigibus,  deferte  michi  de 
quolibet  latronum  frustum  carnis.  Hoc  ego  audiens  festinus 
precucurri  meque  inter  duos  latrones  meiium  manibus  suspendo. 
Subsecute  illico  striges  duo  frusta  de  natibus  latronum  abs-  15 
cidunt,  tertium  de  femore  meo,  ut  adhuc  cicatrix  et  fossa 
indicat,  tollentes  et  post  hec  ad  suam  principem  reuertuntur.  — 
Hiis  dictis  latro:  Ecce,  ait  ad  reginam,  hac  fortuna  periculosa 
satis  narrata  putans  tibi  pro  secundo  filio  satis  factum  terciam 
pro  tercio  filio  fortunam  subnectam.  20 

(^rauiter  igitur  sauciatus  de  ligno  in  quo  pependeram  me 
*  submitto  locumque  uulneris  pannis  lineis  circumligans 
sanguinem  qui  instar  riuuli  in  terram  defluebat  stagnare  uolui 
nec  potui.  Magis  tamen  de  salute  mulieris,  quam  sub  fide  mea 
defendendam  susceperam,  quam  de  me  ipso  sollicitus  ad  meas  25 
redii  latebras,  crebro  ibi  ob  nimium  sanguinis  fluxum  nimiamque 
inediam  uigilias,  lassitudinem  defectum,  cordis  patiens.  Illa 
uero  lamiarum  princeps  singula  latronum  frusta  degustans, 
cum  meam  quoque  carnem  ore  cruento  temptasset:  Ite,  ait, 
citius  latronemque  medium  apportate,  quia  recentes  et  optime  30 
sunt  carnes  eius.  Hoc  ego  audito  ad  suspendium  redii  meque 
iterum  inter  latrones  suspendo.  Veniunt  iterum  ministre  tene- 
brarum  meque  depositum  a  ligno  per  manus  ac   pedes  perque 


1  tangente  P;  sole  in  vesperas  iam  tendente  vndas  V.  —  3  n. 
quem  truncum  post  se  tr.  V.  —  4  acc.  ignem  aliumque  truncum 
V.  —  6  ollaru]  illam  OPV,  ollam  illam  p.  —  7  inter  se  nur  Pp. 
—  tihasteam  L,  cibastam  die  ubrigen  Hss.  —  9  an  illum  latro- 
nem  P.  —  11  latr.  fehlt  L.  —  14  suspendi  V.  —  15  fr.  dentibus 
V.  —  19  filio  fehlt  L.  —  20  subiungam  P.  —  25  promiseram 
OPpV.  —  29  carnem  cruentam  OV.  —  32  Venerunt  OPpV. 


—     78     — 

capillos  supra  uepres  ac  cautes  ad  domum  usque  protrahunt. 
Iamque  singule  super  me  dentes  acuebant  iamque  auida  onmium 
ad  me  deuorandum  hyabant  ora,  cum  ecce  nescio  cuius  occulte 
uirtutis  sibi  contrarie  perterrite  maiestate  cum  clamore  magno 
5  uelut  quedam  tempestas  per  ostium,  per  tectum  perque  foramina 
domus  diffugiunt,  me  intacto  cum  muliere  relicto.  Statim  autem 
post  duarum  uel  trium  horarum  spatium  effugatas  noctis  tene- 
bras  ministrasque  tenebrarum  rutilans  diei  aurora  subsequitur. 
Et  ego  muliere  arrepta  ac  paruulo  solitudinem  pertransiens  uix 

10  tandem  post  quadraginta  dies,  herbarum  radicibus  ac  foliis 
arborum  interim  uictitans,  ad  homines  perueni,  mulierem  et 
paruulum  suis  reddidi.  —  Hiis  dictis  latro  tres  filios  cum 
muneribus  a  regina  letus  recepit.  —  Vide  ergo,  o  rex,  quomodo 
in  prima  fronte  malicie  illi  tres  decepti  sint  fratres,  vide  quotiens 

15  ipsorum  pater  Poliphemum  illum  gigantem  fefellerit,  quomodo 
ipse  idem  per  anulum  sit  deceptus,  quomodo  ipse  et  quotiens 
nocturnas  deluserit  striges.  Hec  idcirco  replico  ut  deinde  in- 
telligas  te  uel  principes  tuos,  cum  sitis  boni,  similitudine 
ueritatis  facile  potuisse  deludi,  cum  etiam  sepius  fallantur  ipsius 

20  malicie  repertores.  Ne  ergo  in  futurum  bonitatem  tuam  deceptam 
fuisse  doleas,  meis  queso  acquiesce  consiliis,  immo  petitionibus 
filioque  tuo  uitam  dones.  Ad  hec  rex  sapienti  respondit:  Boni 
quidem,  ait,  et  miserantis  uiri  tuum  est,  o  sapiens,  consilium 
tuaque  peticio,  sed  hiis  acquiescere  omnino  non  audeo,  ne  uidear 

25  regum  et  principum  sententie  tanquam  iniuste  refragrari  neue 
puter  reginam  ex  suspicione  magis  quam  ex  ueritate  super 
fictis  criminationibus  accusasse.  Ecce  enim  hodie  sexta  dies 
est  qua  hic  cottidie  uenio,  michique  cottidie  multum  miranti 
unus  septum  sapientum  nescio  quo  fato  occurrit,  narrat  exem- 

30  plum,  impetrat  filio  uitam  meque  ad  leges  remittit   asseuerans 


1  cap.  supra   fehlt  L  —  cautes  trahentes  PpV,  attrahentes  0 

—  pertrahunt  OPpV.  —  2  acuerant  V  —  auide  Pp.  —  7  duarum 
uel  fehlt  OPpV.  —  7/8  effugatis  n.  tenebris  ministris  ten.  OPpV.  — 
8  diei  hora  OPp.  —  9  arrepta  Coni.  Eb.,  accepta  LOPp,  recepta 
V.  —  10  post  .XXX.  dies  Pp.  —  11  int.  viuens  0,  int.  recreatus 
Pp,  int.  nutritus  V — ad  h.  ciuitatis  P.  —  15  philomenum  OV,  filio- 
menum  Pp.  —  17  ut  dein  intelligi  L.,  Ues:  ut  demum  i.  ?  St. 
will:  ut  dem  intelligi.  —  20  inceptores  P.  —  24  non  valeo  OPpV 

—  25  tantorum  r.  0.  —  pr.  facta  PpV  —  iniusta  V  —  neue  pu- 
tent  V:  nach  Eb. :  neue  putare  (scil.  uidear).  —  28  quo  hic  L,  quod 
hic  V  —  mich.  cott.  nur  L.  —  29  facto  Pp.  —  30  asserens  OPpV. 


—     79     — 

quod  in  eis  filil  liberatio  contineatur.  Ego  autem  petitionibus 
eorum  acquiescens  differo  ac  recrastino  sententiam,  relego  leges, 
pondero  singula  uerba,  sillabas  trutino,  nec  tamen  inuenio  quod 
promittunt.  Hinc  iam  ipsi  reges  ac  principes  ipsaque  regina 
merito  contra  me  indignantur:  hii  quod  eorum  sententie  minime  5 
credere  uidear,  illa  quod  suam  iniuriam  differam  uindicare. 
Vnde  mollis,  pusillanimis,  tepidus  regioque  indignus  honore 
uocor.  At  sapiens:  Gerte,  inquit,  cum  hactenus  a  nullo  prin- 
cipum  mea  petitio  effectu  priuata  sit,  magnam  et  importabilem 
michi  feceris  iniuriam,  si  michi  negas  quod  aliis  concessisti.  10 
Hoc  autem  audito  rex:  En,  ait,  quicquid  contingat,  faciam  quod 
rogasti.  Regressus  est  ergo  cum  suis  ad  palatium,  et  sapiens 
itinere  quo  ceperat  profectus  est. 

Ex  hoc  iam  reges  et  principes  moleste  ferentes  se  tam  diu  in 
curia  detineri  regem  adeunt  ipsiusque  pedibus  prouoluuntur,  15 
rogantes  et  obsecrantes  quatinus  sibi  licentia  ad  propria  remeandi 
concessa  filio  uitam  donaret  nichilque  de  regia  seruitute  uel  gloria 
minui  aientes,  si  aliquid  de  legibus,  cum  non  diuine  sed  humane 
sint,    misericordie  uel   clementie   intuitu    dispensaret.     Econtra 
autem   regina   tigride   seuior   ac   puelle   sue  uiperarum   imbute  20 
uenenis  iniqua  consihVperuersaque  iudicia  inclamabant,  iniustum 
regem,  principes  infideles  corruptosque  muneribus  esse  dicentes, 
qui  et  antea  iustam  sententiam  in  scelestum  iuuenem  protulissent 
et  modo  a  rectitudinis  limite  recedentes  absoluere  niterentur  quem 
antea  dampnauissent.    Hec  rex  Dolopathos  conuicia  diutius  fer-  25 
re  non  ualens  deos  suos  testatus  est  quod  ipsa  die  et  contumeliosis 
uerbis  et  sceleri  finem  daret,  iussitque  preconis  uoce  per  totam 
clamari   ciuitatem   ut   omnes    a   minimo   usque   ad    maximum, 
reges  et  principes,   seruus  et  liber,   ancilla   et  matrona,    onusti 
omnes  lignis  ad  locum   supplicii  conuenirent.     Quibus   ut  pre-  30 
ceptum   fuerat  ilico  concurrentibus   septies   solito   uehementior 
accenditur  ignis,  in  quem  a  patre   iubetur  filius   proici.     Nullo 
tamen  in  illum  manum  mittere  presumente,    ecce  senex  longe 


2  ac  procrast.  P,  d.  in  crastinum  V.  —  3  scrutino  0.  — 
10  faceres  ini.  P,  feres  ini.  Op.  —  13  iter  quod  cep.  prouectus  est 
V.  —  16  ex  lic.  PpV.  —  17  seru.  uel  fehlt  OpPV.  —  18  minui 
arguentes  0.  —  19  mis.  uel  fehltPp.  —  20  strigide  L.  —  21  ini.  cons. 
et  iniusta  iud.  et  peruersa  concl.  OPpV.  —  25  condempnassent 
OPpV.  —  27  uerb.  celerem  finem  P.  —  29  rexL.  —  31  illisque 
occurrentibus  Pp  —  sol.  more  OPp  V.  —  32  nulli  t.  L. 


—     80     — 

ceteros  persone  eminentia  gloriaque  uultus  et  habitus  precellens, 
hedera  uirenti  coronatus  caput  ferulamque  auream  manu  gestans, 
cunctis  stupentibus  ante  regem  a  fauello  quo  uehebatur  descen- 
dit  salutatque  regem  ac  circumstantes.  Intuens  autem  iuuenem 
5  nudum  flammamque  uisu  terribilem  sciscitatur  quid  peccauerit 
qui  tam  horrendum  populi  spectaculum  sit  factus.  Rex  uero 
ipsum  esse  suum  filium  indicans  subiungit  reditum  eius  ab 
scolis  et  quomodo  obmutuisset,  quamobrem  regine  commissus, 
quomodo  interim  et  quo  crimine  ab  ipsa  accusatus  sit  quamque 

10  a  regibus  principibusque  tulerit  sententiam.  At  senex  nimium 
super  hoc  se  ammirari  uultus  immutatione  significans:  Quis, 
inquit,  sani  capitis  credere  iuuenem  possit  tam  elegantis  forme 
simplicisque  uultus  ipsumque  philosophum  inter  tot  maxime 
tantaque  incommoda  tantum  scelus  uel  animo  concepisse  ac  non 

15  potius  animaduertat  reginam  inpudicasque  puellas  eius  fuisse 
pulchritudine  captas  eumque,  quia  earum  libidini  acquiescere 
noluerit,  ficto  uel  falso  crimine  fuisse  accusatum?  Certe,  o  rex, 
ueteris  prouerbii  meminisse  debueras  mulieri  scilicet  non  magis 
quam  scorpioni  credendum  eamque  maxime   precauendam  que 

20  in  sinu  tuo  dormitet.  Sed  ne  stultum  temerariumque  me  putes 
qui  hoc  proferre  audeam,  ciuem  Romanum  unumque  de  septem 
sapientibus  me  esse  noueris,  a  quo  etiam  fortunam  que  quon- 
dam  accidit,  ut  muJieris  malieia  detegatur,  audire  te  conuenit. 
Non  longum    est    quod    narraturus    sum,    accommoda   tantum 

25  paulisper  aures  strepitumque  tumultuantis  populi  compesce. 
Sedato  statim  auctoritate  regis  populi  tumultu  sapiens  hiis  uerbis 
incipit: 

[Historia  septimi  sapientis:  Cygni.] 

A  dolescens    quidam   magnus    secundum   eos    quos    uulgo   ex 

■^*-  nobilitate  sanguinis  et  ex  rerum  opulentia  magnos  uocamus 

30  aliquando  siluam  cum  canibus  uenandi  gratia  ingressus  ceruam 

niue  candidiorem,  decem  in  quolibet  cornu  habentem  ramos  in 

collibus  inuenit.     Quam  fugientem   ipse  ueloci  equo  per  saltus 

1  eminencior  Pp.  —  2  viridi  OPpV.  —  3  ab  asello  V.  — 
5  fl.  u.  horribilem  et  t.  OPpV.  —  5/6  quid  tanti  pop.  sp.  OPpV.  — 
10  a  legibus  L.  —  13  maxima  0.  —  14  sc.in  an.  conc.  OPpV.  — 
ac  non  Coni.  Eb.,  an  non  die  Hss.  —  15  animaduerteret  PV.  — 
15/16  puellas  deceptas  pulchr.  eumque  OPpV.  —  17  ficto  uel  fehlt 
OPpV.  —  20  dormiret  LOp.  —  30  al.  fehlt  Pp  —  ceruum  L.  — 
31/32  in  coll.  fehlt  L.  —  32  Quem  L  —  uelocius  OPpV. 


—     81     — 

opacitatem  insequens   longius  in   siluam  progressus   in   uallem 
quandam  profundam  condensamque   arboribus   descendit.     Vbi 
cerua  canibusque  amissis  dum  hac  illacque  cornicando  reuocan- 
doque    canes    peruagalur,   fontem   repperit   nimphamque   in  eo 
uirginem  cathenam  auream   tenentem   manu    nudaqua   menbra    5 
lauantem  conspicit.     Guius  statim  pulcritudine  et  amore  captus 
illa  non  presciente  accurrit  cathenamque  in  qua  uirtus  et  operatio 
uirginis  constabat  auferens  ipsam  nudam  inter  brachia  de  fonte 
repente    leuat.     Oblitus    ergo    cerue    canumque    suorum    illam 
statim  sibi  desponsauit  uxorem  eademque  nocte  sub  diuo  iuxta  10 
fontem  nuptias  celebrauit.     Sub  mediantis  autem  noctis  silentio 
nimpha  iam  uirginitatis  priuata  nomine  stellarum  cursum  con- 
siderans    sex    filios    cum    filia   se   concepisse   cognouit    hocque 
tremens  et  pauens   insinuauit   coniugi.     Quam   ille   amplexibus 
uerbisque  recreans  consolatoriis   mane  facto  ad   castrum  suum  15 
rediit  uxorem  secum  ducens.    Mater  autem  iuuenis  uisa  nimpha 
cognitoque  quod  eam  filius  duxisset  uxorem,    sciens  quod   sibi 
citius  potestate  et  honore  preferretur,  anxiabatur  animo,  inuidia 
torquebatur    et    quibus    poterat    modis    filium    ab    amore    eius 
reuocare  odiumque  inter  eos  seminare  studebat.     Sed  cum  hoc  20 
efficere  non  posset,   uerba   eius  non  solum  filio   non   audienteT 
uerum  etiam  contra  eam  grauiter  indignante  ad  alia  se  conuert- 
it  nephandumque  scelus,  ipso  auditu  horrendum,  animo  concipit 
conceptumque  usque  ad  tempus  oportunum  intra  pectoris  archana 
premit.     Et  ut  cautius  scelus  meliusque   implere  possit,  ferales  25 
dissimulat  inimicitias,  celat  internum  animi  rancorem  blandam- 
que  exterius  nurui  exibet  faciem,  honorat  ut  dominam,  ut  filiam 
fouet  et  instruit.     Verum  ipsa  cum  utero  cottidie  intumescente 
ad  tempus  pariendi  peruenisset,  sex  natos  cum  filia,  sicut  iam 
dudum  ante  predixerat,  cathenulas  aureas  in  circulorum  modum  30 
circa  collum  habentes  in   gremio  impie   socrus   feliciter   an  m- 
feliciter  dixerim  nescio  enixa  est.     Tunc  etiam  et  socrus  scelus 


3  ceruo  L  —  tornando  0  —  4  prouocatur  OPp,  prouocat  V.  — 
5  in  manu  OPpV.  —  9  cerui  L.  —  10  in  ux.  OPpV.  —  11  sub 
medio  V.  —  12  uirginis  OPpV.  —  14  insinuat  OPpV.  —  15  conso- 
latur  0.  —  17  in  ux.  OPpV.  —  20  reuocabat  Pp  V,  reuocauit  0. — 
23  concepit  PpV.  —  24/25  intra  .  .  .  scelus  fehlt  OPpV.  —  25  me- 
lius  quo  scelus  i.  p.  OPpV.  —  26/27  bl.  interim  n.  L.  —  29deuen. 
OPpV  —  sex  filios  OPpV  —  iam  fehlt  L.  —  30  cathenas  OPpV  — 
in    catulorum  m.  P. 

Sammlung-  mittellateinischer  Texte.    5.  6 


—     82     — 

quod  iam  dudum  conceperat  animo  oportunitate  temporis  operibus 
complens  septem  filios  matri  furata  est,  pro  quibus  septem 
catellos  infra  nouem  dies  natos  iuxta  dormientis  lectum  collocat 
Paruulos  autem  cuidam  seruo  suo  fideli  tribuens  adiurat  eum 
5  sacramento  fidei  sue  ut  ipsos  suffocatos  terra  reconderet  aut 
submergeret  undis.  Quod  se  ille  caute  fideliterque  acturum 
promittens  susceptos  paruulos  tulit  in  siluam  deposuitque  sub 
arbore.  Quos  cum  manibus  suffocare  pararet,  ab  hoc  miseri- 
cordia  seu  horrore  sceleris  reuocatus  uiuos  reliquit,  aiens  inter 

10  se  quod  et  manus  seruasset  innoxias  et  mandatum  fideliter 
satis  impleuisset.  Gonditor  autem  satorque  omnium  deus  qui 
cuncta  respicit  cunctaque  sustentat  et  gubernat,  maxime  autem 
hominum  genus,  paruulos  illos  licet  modicas  creaturas  sua 
tamen    opera    esse    recognoscens   eis   eadem   hora   qua   seruus 

15  recesserat  nutricium  misit,  senem  uidelicet  quendam  qui  philo- 
sophandi  gratia  siluam  pro  urbe  elegerat  inque  specu  quodam 
morabatur.  Hic  eos  repperiens  ut  proprios  filios  collegit  tulitque 
ad  antrum  suum,  septem  annis  eos  lacte  cuiusdam  cerue  nu- 
triens.     Interim  autem  dum  paruuli  a  prefato  seruo  in  siluam 

20  portarentur,  nefanda  anus  filium  ad  se  uocans:  Veni,  ait,  fili, 
uide  quam  pulchros  et  generosos  filios  tibi  tua  genuerit  uxor. 
Et  ostendit  ei  catulos,  increpans  eum  quod  eo  usque  uerba  matris 
quibus  eum  a  tali  coniuge  reuocare  temptabat,  minime  audisset. 
Gredulus  nimium  ille  matri  horruit  uxorem,  cuius  amore  primo 

25  intantum  flagrabat,  conuersusque  totus  in  odium  eius  catellos 
quidem  submergi  fecit,  ipsam  uero  nulla  sibi  pro  se  respon- 
dendi  aut  negandi  crimen  facultate  concessa  uiuam  in  medio 
palatii  sui  infodi  usque  ad  mamillas  iubet,  precipiens  omnibus 
militibus,  seruientibus,  scurris  et  parasitis  ut  pransuri  aut  cena- 

30  turi  manus  super  uxoris  caput  abluerent  abstergerentque  capillis 
nullusque  ei  alius  ad  reficiendum  daretur  cibus  quam  qui  cani- 


1/2  op.  pariens  s.  f.  L,  op.  coinplens  parientis  s.  f.  Pp.  — 
3  catulos  OPpV.  —  4  seruulo  suo  f.  0,  seruo  fidelissimo  V.  — 
7  spondens  s.  V.  —  8  suff.  se  pararet  PpV,  suff.  speraret  0.  — 
9  seu  errore  PpV.  —  10/11  fid.  adimplesset  OPpV.  —  11  sacrorum- 
que  o.  Pp,  factorumque  0.  —  17  c.  educauit  OPpV.  —  21  gene- 
rauit  OpV.  —  22  adhuc  usque  OPp,  huc  usque  V.  —  23/24  reu. 
studebat  min.  attendisset.  Gredidit  igitur  nim.  m.  et  horr.  OV.  — 
24  primum  L,  primitus  0  (pr.  imenso  flagrauerat);  pridem  Coni.  Eb. 
—  25  confususque  est  totus  animus  eius  Pp,  conu.  est  totus  amor 
eius  in  od.  catulos  V.  —  26  subm.  iubet  PpV. 


—     83     — 

bus  parabatur.  Mansit  autem  sub  hac  iniuria  per  septem 
continuos  annos  et  nudata  sunt  menbra  illa  candida,  uestimentis 
uetustate  corruptis,  conuersusque  est  candor  ille  niueus  in 
nigredinem,  fuscata  facies,  defossi  oculi,  rugata  frons,  nigrati 
capilli  consumptisque  carnibus  pellis  tantum  super  ossa  remansit  5 
extensa.  Paruuli  autem  a  sene  illo  philosopho  optime  per  septem 
annos  illos  lacte  educati  ceruino  iam  carnibus  auium  ferarum- 
que  quas  ipsi  uenatione  capiebant  uescebantur.  Post  hoc  autem 
dispensatione  cuncta  cernentis  dei  contigit  ut  patri  siluam 
uenandi  gratia  ingresso  paruuli  ex  inprouiso  occurrerent  cathenas  10 
aureas  circa  colla  habentes.  Qui  naturali  statim  tactus  affectu 
cepit  fugientes  insequi  uolens  capere  eos,  sed  illis  repente  ab 
oculis  eius  disparentibus  fraudatus  desiderio  suo  ad  castrum 
rediit,  narrat  matri  ac  ceteris  quid  reperisset.  Illa  uero  conscia 
mali,  animo  eius  super  auditis  titillante,  ilico  seruum  aduocat,  15 
inquirit  si  paruulos  occiderit  aut  reliquerit  uiuos.  Gonfitetur 
ille  uiuos  quidem  sed  statim  morituros  sub  arbore  reliquisse. 
Tunc  ilJa:  Gerte  hodie,  ait,  a  filio  meo  inuenti  sunt,  et  nisi  cito 
succurras  querasque  paruulos  cathenasque  auferas  quoquomodo, 
et  me  et  te  perdidisti.  20 

Cervus  autem  tam  pro  se  quam  pro  domina  sua  sollicitus 
^  siluam  festinus  ingreditur  pueros  quesiturus.  Quos  cum 
primo  et  secundo  et  tercio  die  per  densum  saltum  quesisset, 
inuenit  eos  tandem  die  quarta  in  cygnos  transformatos,  ludentes 
in  flumine  quodam,  sorore  super  ripam  eorum  cathenas  seruante.  25 
Dum  ergo  hac  illacque  ludentes  discurrerent  et  puella  eorum 
ludos  intenta  conspiceret,  seruus  ille  caute  molliterque  mouens 
pedes  illi  inprouisus  superuenit  abstulitque  ei  fratrum  cathenas, 
sua  sibi  tantum  quam  ille  auferre  non  potuit  remanente.  Redit 
ergo  letus  ad  dominam  offertque  ei  cathenas,  uocat  illa  auri-  30 
fabrum  sibique  exinde  cyphum  fieri  iubet.  Sumptis  ille  cathenis 
igni  eas  temptauit  dissoluere  nec  potuit,  temptauit  eas  martello 
frangere,  sed  in  uanum  laborem  consumpsit,  illis  nec  ferro  nec 
igni  cedentibus,  excepto  unius  cathene  anulo  qui  parumper 
quassatus  est.     Videns  ergo   quod  nichil  proficeret,   ponderauit  35 


3  corruptusque  est  Pp.  —  9  patre  OPpV.  —  10  occurrunt 
PpV.  —  15  tillitante  L,  titubante  P.  —  16  occidisset  aut  reliquisset 
PpV.  —  23  d.  nernus  OV.  —  26  lud.  videret  OPpV.  —  26/27  et 
puellam  ludis  eorum  intentam  conspicit  OPpV.  —  34  parum  OPpV. 
—  35  qu.  fuerat  PpV  —   quod  parum  aut  (uel  0)  n.  prof.  OPpV 

6* 


—     84     — 

cathenas  easque  apud  se  reposuit  sumensque  de  auro  suo  ad 
ipsarum  pondus  ciphum  inde  parauit,  paratum  uetule  reddidit. 
Quem  illa  statim  in  scrinio  suo  reponit,  nunquam  in  eo  bibensT 
nunquam  illum  filio  uel  aHcui  ostendens. 
5  T)ueri  uero  transformati  ut  dictum  est  in  cygnos  amissis 
■*-  cathenulis  suis  ad  formam  humanam  redire  non  potuerunt. 
Tunc  casum  suum  ut  fata  illa  suprema  disposuerant  in  olorum 
morem  mutati  suarum  dulcedine  uocum  multnm  diuque  deflentes 
assumpta  secum  sorore  in   specie  cigni  transformata  in   altum 

10  alarum  adminiculo  se  tollunt,  quesituri  stagnum  seu  flumen 
aliquod  habile  sibi  ad  manendum.  Diu  autem  per  inane  aeris 
uolitantes  conspiciunt  stagnum  longitudine  et  latitudine  sua 
mirabile,  contiguum  cuidam  castro.  Guius  pulchritudine  delectati 
in  ipsum  se  demittunt  congruum  sibi  manendi  locum  inuenisse 

15  gaudentes.  Erat  hoc  castrum  patris  ipsorum  quod  ita  natura 
loci  in  cuiusdam  prerupti  montis  rupe  situm  erat,  ut  a  stagno 
fere  undique  cingeretur.  Porro  ipsa  rupes  de  monte  exuberans 
tante  erat  altitudinis,  ut  magis  nubibus  herere  uideretur  quam 
terre,  ex  parte   montis  tantum   difficiliimum   angustissimumque 

20  sui  prebens  ascensum,  ex  altera  uero  toto  corpore  in  stagnum 
porrecta,  ut  superne  pendulam  si  uideres,  putares  eam  ilico 
cum  tota  edificiorum  mole  in  baratrum  ruituram.  In  hac  parte 
erat  constructum  palatium,  fenestras  habens  in  stagnum  respi- 
cientes.     Ad    quas    se    tunc    forte   castri   dominus   nescio  quid 

25  secum  meditans  inclinauerat,  cum  ecce  hoc  genus  auium  ipsi 
adhuc  incognitum  eo  loco  intuetur.  Quorum  puichritudine  et 
suauitate  uocum  delectatus  precepit  cuncte  familie  sue,  ne  quis 
eos  terrere  presumeret,  sed  eis  potius  ciborum  mensarumque 
reliquie  diebus  singulis  proicerentur,  quatinus  hiis  assuefacti  in 

30  stagno  libentius  morarentur.     Quod  cum  a  seruis  paucis  fieret 


6  cathenis  OPpV  —  poteran*  OV.  —  7/8  disp.  fehlt  L  -  ole- 
rum  alle  Hss.  aufier  L.  —  8  mut.  fehlt  L  —  disp.  diu  flentes  amissam 
dulcedinem  ass.  s.  in  c.  speciem  transformati  0,  deposuerant  cignorum 
morem  imitati  sua  dulc.  V.  —  11  habitabile  V —  11/12  Mane  autem 
a  terris  uol.  P,  Dum  autem  mane  a  terris  volitant.es  p,  Dum  autem  mane 
vias  aeris  volarent  V.  —  15  ita  nat.  1.  fehlt  OPpV.  —  17  emerge- 
retur  0.  —  20  asc.  seu  accessum  P;  in  p  accessum  iiber  asc.  — 
in  stagno  posita  Pp.  —  21  superne  Coni.  Eb.;  ut  supremam  p.  L, 
ut  si  ipsam  p.  u.  O,  ut  se  ipsam  p.  v.  Pp,  ut  ipsam  quasi  p.  v.  V. 
23  constr.  fehlt  L.  —  26  eo  Coni.  Eb.,  fehlt  den  Hss.  —  30  tertius 
0,  cicius  Pp,  diucius   V. 


—     85     — 

diebus,  ila  repente  domestici  facti  sunt,  ut  cottidie  prandii  uel 
cene  hora  seeus  ripam  uenirent  solitum  uictum  cum  magna 
auiditate  prestolantes.  Eratque  uidere  iocundum  et  delectabile, 
dum  semesas  panis  aut  piscium  particulas  per  stagni  undas 
insectarentur.  At  pueliula,  cignorum  uidelicet  soror,  humana  5 
iam  forma  resumpta  castrum  ascenderat  cottidianumque  uictum 
ut  orpbana  mendicabat,  et  quicquid  fragmentorum  de  patris 
accepisset  mensa  reseruabat  partemque  inde  nimphe,  que  ut 
dictum  est  defossa  mammilla  tenus  in  palatii  medio  tenebatur, 
offerebat  flebatque  super  eam  naturali  compulsa  affectu,  nesciens  10 
tamen  lianc  suam  esse  matrem,  residuum  uero  fratribus  ad 
stagni  litus  portabat.  Qua  uisa  cigni  ilico  aduolabant  sororique 
plausu  alarum  uocumque  modulatione  adgaudentes  delatos  cibos 
in  sororis  gremio  sumebant  osculatisque  dehinc  amplexatisque 
illa  singulis  ad  castrum  remeabat,  noctibus  iuxta  matrem,  quam-  15 
quam  ipsam  ut  dixi  non  cognosceret,  dormiens.  Videbant  eam 
omnes  cottidie  ad  stagnum  descendere  ac  cignis  diuidere  que 
mendicando  quesisset,  uidebant  eam  super  defossa  nympha  flere 
et  mirabantur,  dicentes  eam  eundem  fere  uultum  habere  quem 
et  nimpha  habuerat  dum  prosperis  frueretur.  Sed  et  castri  20 
dominus  cum  eandem  uideret,  naturali  amore  cogebatur  in  eam 
sepius  oculos  figere,  donec  ipsa  ad  se  uocata  diligentiusque  in- 
tuita  quedam  in  ea  generis  sui  notaret  signa  cathenamque 
auream  circa  eius  collum  deprehenderet.  Tunc  ilico  sue  recor- 
dans  nymhe:  Dic,  ait,  michi,  o  puellula,  que  sis  aut  unde,  qui  25 
parentes  tui  et  quomodo  cignos  ad  te  de  stagno  uenire  facias. 
At  illa  suspirans  perfunclensque  lacrimis  ora:  Utrum,  ait,  mi 
domine»  patrem  aut  matrem  habuerim  quos  ipsa  non  uiderim 
nec  alium  uidisse  eos  uel  cognouisse  acceperim,  ignorare  me 
dicerem,  si  aliqUem  absque  hiis  nasci  uel  esse  hominibus  natura  30 
pateretur.     Verum  cigni  de  quibus  me   interrogas   fratres   mei 


1  rep.  domiti  sunt  07,  rep.  domiti  seu  dom.  f.  sunt  P,  rep. 
dom.  {dariiber  domiti)  f.  s.  p.  —  2  secus  rupem  L.  —  4  dum  squa- 
mosas  pennas  0,   dum  semotas  pennas  Pp,  dum  abiectos  panes  V. 

—  6  ascendit  Pp.  —  7  mendicauerat  V.  —  8  acceperat  V.  —  9  in- 
fossa  OPpV.  —  in.  m.  castri  P.  —  10  compassa  OPpV.  —  16agnos- 
ceret  V.  —  18  acquisisset  OPpV  —  s.  defossam  nympham  OPpV. — 
20  habebat  OPpV  —  pr.  f.  successibus  pV.  —  24  recordatus  OpV. 

—  %5  unde  veneris  Pp.  —  26  de  st.  fehlt  OPpV.  —  30  a.  hiis  nosti 
videtur  e.  in  omnibus  hominibus  nat.  Pp,  nasci  vel  esse  rerum  nat. 
in  hominibus  pat.  0. 


—     86     — 

uterini  sunt.  Et  narrauit  quomodo  a  sene  philosopho  inuenti 
sint,  quomodo  per  septennium  ceruino  lacte  nutriti,  quomodo 
fratres  in  flumine  balneantes  cathenulas  perdiderint  suas  nec 
ualuerint  postea  ad  humanam  redire  formam,  quo  etiam  consilio 
5  in  stagno  illo  consederint. 

Aderat  tunc  ibi  anus  illa,  totius  iniquitatis  coagulum  omnium- 
que  pessimarum  mulierum  caput,  seruus  quoque  qui  tanti 
sceleris  minister  extiterat,  et  inter  puelle  uerba  sese  mutuo 
respiciebant  utpote  conscii  huius  mali   nec  omnino   dissimulare 

10  poterant,  quin  rubore  uultus  proderent  crimen  occulte  com- 
missum.  Et  quoniam  semper  occasione  aliqua  bonum  uel  malum 
omne  panditur,  cunctarum  rerum  sator  parensque  deus,  cuius 
oculus  cuncta  penetrat,  cuius  scientiam  nichil  effugit,  qui  nec 
insontes  perire  nec  iniquos  patitur   diutius   de  malicia  gloriari, 

15  cruentum  uetule  seruique  animum  ad  hoc  incitari  permittit,  ut 
ipsam  puellulam  perimere  conarentur.  Nam  ipsam  suo  more  ad 
stagnum  descendentem  secutus  est  seruus;  sed  dum  eam  nudato 
gladio  fugientem  insequitur,  superuenit  a  tergo  castri  dominus 
casu  de  agro  rediens  eique  gladium  euaginatum   de   manu  ex- 

20  cutit.  Territus  ille  mortis  metu  secretum  statim  scelus  aperit 
narratque  per  ordinem  sibi  hoc  a  domina  sua  imperatum  fuisse 
proclamans.  Quid  plura?  Requirit  ille  super  hoc  matrem 
scelestam  ueritatemque  ab  ea  tormentis  extorquet,  profertur  de 
scrinio  cyphus  ille  aureus  qui  de  cathenulis  paratus  esse  puta- 

25  batur,  uocatur  etiam  aurifaber  et  an  cathenulas  in  cyphum 
expenderit  interrogatur.  Qui  quod  actum  fuerat  confessus  reddit 
cathenas.  Quas  puella  leta  suscipiens  fratribus  ad  stagnum 
refert  redditque  singulis  singulas.  Redeunt  ergo  omnes  ad 
humanam  formam,   excepto    uno   cuius   cathenule   anulum  fre- 

30  gerat  faber.  Hic  reformari  nequaquam  potuit,  sed  cignus  per- 
manens  uni  suorum  adhesit  fratrum.  Hic  est  cignus  de  quo 
fama  in  eternum  perseuerat  quod  cathena  aurea  militem  in 
nauicula  traxit  armatum.  Recognouit  ergo  recepitque  pater 
filios,  receperunt  filii  patrem,  educitur  iterum  nimpha  de  cauea 

5  confugerunt  Pp,  confugierunt  OV.  —  6  tante  in.  OPpV.  — 
13  nichil  extingwit  qua  nec  OPpV.  —  16  puellam  OPpV.  —  19  euag. 
de  fehlt  L.  —  20  statim  fehlt  OPpV.  —  22  procl.  fehlt  OPpV.  — 
24  de  cathenis  factus  OPpV.  —  25  faber  L  —  cathenas  OPpV.  — 
26  factum  OPpV  —  28  defert  PpV  —  reddiditque  LV.  —  29  humanas 
formas  Pp  —  cathene  OPpV.  —  31  uni  sociorum  LP.  —  33  tra- 
hat  L.  —  34  de  fouea  Pp. 


—     87     — 

balneisque,  unguentis  ac  uariis  fomentis  in  solitam  speciem 
reparatur.  Porro  pessima  anus  que  conceperat  et  pepererat 
iniquitatem  secundum  sapientis  sententiam  in  foueam  quam 
foderat  incidens  pene  qua  nimpha  dannata  fuerat  conpellitur 
subiacere.  5 

Vide  ergo,  o  rex,  quanta  sit  mulieris  malicia,  meoque  utens 
consilio  ac  precibus  acquiescens  filio  tuo  ut  insonti  parcas, 
sciens  quod  tibi  citius  nuda  pateat  ueritas.  Nondum  sapiens 
uerba  finierat  deprecatoria,  cum  regina  ut  leena  que  proprios 
amiserit  catulos  furens  prorumpit  in  medium:  Me  me,  inquiens,  10 
o  omnium  iniquissime  regum,  me  quia  libidinem  filii  tui  pati 
nolui,  quia  non  tacui,  flammis  trade,  parcens  filio  tuo  criminiso. 
Hec  hii  deliri  senes  a  te  inducti  figmentis  suis  expetunt,  ut 
impudicum  reserues  filium  et  perimas  me  innocentem?  Huius- 
modi  conuicia  rex  Dolopathos  audiens  et  diutius  ferre  non  15 
ualens  manum  leuat  ad  celos  iuratque  per  deos  quod  filium  per 
semetipsum  flammis  iniceret.  Tunc  clamor  populi,  tunc  om- 
nium  uoces  tolJuntur  in  altum,  concutitur  ac  reboat  tota  illius 
terre  planicies  clamorosis  vocibus  et  fletibus  singulorum.  Iam- 
que  pater  filium  manibus  a  terra  leuauerat,  iam  in  flammas  20 
ipsum  proicere  conabatur,  cum  ecce  Virgilius  noster  super 
alipedem  quasi  fulgur  per  medium  populi  discurrens  superuenit 
illiusque  frangit  conatum  hec  clamans:  Gessa,  o  rex,  retrahe 
manum  ab  innocente,  leges  innocentem  occidi  prohibent.  Reuer- 
tere  ad  iudicium,  quia  et  falso  accusatus  est  et  iniuste  ac  contra  25 
leges  dampnatus.  Ad  hec  Lucinius  uiso  auditoque  magistro 
quasi  de  somno  euigalans  illud  tandem  graue  rumpit  silentium: 
Aue,  inquiens,  o  preceptor.  Stupet  igitur  pater  loqui  audiens 
filium,  mirantur  reges,  principes  stantque  attoniti,  concurrit 
undique  populus,  erectis  auribus  stupidi  ut  asini  perseuerant.  30 
A  t  Virgilius  in  reginam  mordaci  utens  inuectione:  0,  ait,  furor, 
-^-  o  scelus,  o  nequicia,  o  malicia  mulieris,  ouere  monstrum,  mu- 
lier,  monstruosius  cunctis  monstris,  quis  tantum  scelus  uidit,  quis 


7  ac  principibus  OPpV.  —  8  p.  vitis  Pp.  —  14  me  fehlt  L.  — 
15  audiens  et  fehlt  L.  —  16  manus  0  —  ad  celum  OPpV.  —  17  in- 
mitteret  P,  mitteret  conburendum  Op,  mitteret  ad  conburendum  V. 
—  18  ac  reboat  Coni.  Eb.  St,  ac  roborat  L,  fehlt  OPpV.  —  19  cla- 
mosis  LV;  voc.  et  fehlt  L.  —  20  manibus  fehlt  OPpV.  —  21  ip- 
sum  fehlt  L.  —  22  s.  aspidem  OPpV.  —  24  innocentes  OPpV.  — 
25  quia  f.  crimine  acc.  OPpV.  —  27  grande  V.  —  31  mord.  cor- 
reccione  OV,  mord.  correpcione  Pp. 


—     88     — 

audiuit,  quis  huic  simile  cognouit  nec  cogitauit!  Legi  Deianiiam 
Herculem  ueneno  peremisse,  legi  Glitemestram  iugulasse  Agamen- 
nonem,  sed  hec  omnia  huic  comparata  esse  minima  uidebuntur. 
Ecce  uix  tandem  credidi  quod  audieram  mulierem   scilicet  una 

5  arte  uicisse  diabolum  nec  esse  maliciam  que  sue  ualeat  preua- 
lere.  Quis  enim  etiam  sapientium  eius  animum  circumscribatr 
quis  cordis  eius  abissum  scrutari  sufliciat,  quis  inuitam  ualeat 
custodire?  Non  hanc  turris  enea  seruare  poterit,  non  cathene 
ferree  eius  frangunt  conatus,  non  sere,  non  porte  eius  euincunt 

10  consilia.  Per  hanc  commouentur  reges,  oriuntur  bella,  cuertuntur 
urbes,  uastantur  regiones  multorumque  nobilium  sanguis  effun- 
ditur,  per  mulierem  suscitantur  ire,  rixe,  inuidie,  detractionesr 
emulationes,  dissensiones  ac  simultates.  Quid  plura?  Per  mu- 
lierem    denique    totus    perditus    est   mundus.     Grande    malum 

15  mulier. 

[Historia  Yirgilii:  Puteus.] 

En  memini,  en  subito  in  mentem  redit  quod  ipse  uidi,  quo- 
modo  a  muliere  quidam  deceptus  sit  philosophus.  Qui  cum 
nubere  uolens  a  me  super  hoc  consilium  quereret  egoque  omni- 
modis  id  facere  dissuaderem  asserens  sapienti  ut  uxorem  ducat 

20  omnino  non  expedire,  quia  per  hanc  maxime  impeditur  philo- 
sophia  nec  a  quoquam  seruari  potest  in  uita,  cetera  quoque 
que  in  libro  aureolo  ponit  Theophrastus  mulieris  impedimentar 
respondit  ille  se  artem  excogitasse  qua  eius  omnes  insidias  eluderet. 
Nupsit  ergo  preter  uoluntatem  meam  fabricauitque  turrim  lapi- 

25  deam,  uno  tantum  ostiolo  ac  fenestrula  contentam.  In  hac 
uxorem  inclusit,  nullum  omnino  uirum  aut  mulierem  ad  eam 
accedere  permittens.  Glauem  autem  ostii  secum  portabat  et 
siue  intus  stans  seu  foras  exiens  semper  ostium  reserabat  ac 
dormitum    iens   clauem   capiti    supponebat.     Cum  ergo    paucis 

30  diebus  illam  tanto  zelo  tantaque  diligentia  custodiret,  illa  sola 
in   turri    per    fenestram    forte   prospiciens  iuuenem   ante  fores 


1  cogn.  nec  fehlt  L  —  dianam  Op,  dyanam  PV.  —  2  perisse 
Op.  —  7/8  quis  cordis  .  .  .  cust.  fehlt  OPpV.  —  10  corruunt  r.  OPp, 
ruunt  r.  V  —  mouentur  b.  OPpV.  —  13  diss.  fehlt  OPpV  —  si- 
mulaciones  OPpV.  —  14  perditur  m.  Pp  —  Gr.  m.  m.  nur  L.  — 
18  omnino  Pp.,  omnimode  V.  —  19  ne  ux.  Pp.  —  21  pot.  inuicta 
V.  —  22  theofrastus  Pp,  theoplastus  V,  theroplastus  0.  —  23  a. 
cognouisseP  —  delud.j?  V.  —  25  fenestra  OPpV  —  26  conclusit  OPpV. 
—  ac  mul.  OPpV.  —  28  siue  foris  (exterius   V)  existens  OPpV. 


—     89     — 

opposite  domus  uidet  sedentem.  Quem  itcrum  atque  iterum 
intuita  ilico  amore  illius  capitur  nec  ardorem  diu  passa  libidinis 
illum  manu  uocat.  Demittit  ei  per  fenestram  cartulam,  ignes 
suos  locumque  et  tempus  et  horam  et  modum  quo  ipsa  sibi 
loqui  uelit  continentem,  hoc  ammonens  ne  alieui  dicat  nec  sig-  5 
nificet.  Annuens  hoc  ille  letus  discessit.  Illa  uero  artium 
suarum  non  inmemor  philosopho  sero  redeunti  letiorem  solito 
exibet  faciem,  astringit  arnplexibus,  osculis  demulcet,  uerbis 
palpat  mollibus  eumque  tandem  huiuscemodi  inani  detentum 
leticia  fortissimo  inebriat  uino.  Quid  plura?  Inebriatus  ille  10 
somno  statim  premitur  graui,  furatur  illa  clauem,  reserat  ostium, 
currit  ad  suum  illum  iuuenem  seque  diu  cupita  satiat  uoluptate. 
Interim  dum  hec  cum  amasio  remoratur,  euigilat  ille  iam  digesto 
uino,  se  ab  uxore  deceptum  dolet.  Surgit  statim  et  ostium 
fortissimis  repagulis  introrsus  frrmat,  ne  adultere  pateat  introitus  15 
redeunti.  Reuersa  illa  ostium  seratum  uirumque  uigilantem 
inuenit.  Precibus  ergo,  uocibus  quasi  lacrimosis  maritum  ut 
sibi  aperiat  pulsat,  spondens  omnem  emendationem  uitii  pro 
quo  egressa  fuerat.  Negat  ille  introitum  iurans  quod  eam  in 
crastinum  ut  adulteram  coram  amicis  et  iudicibus  traderet  pu-  20 
niendam.  At  illa  in  proximum  puteum  se  submersuram  clamans 
lapidem  magnum  in  ipsum  proicit,  se  uero  sub  cuiusdam  statue 
umbra  abscondit.  Porro  pbilosophus  audito  sonitu  putans  illam 
uere  mergi  ostium  concitus  aperrt,  currit  ad  puteum  demissoque 
telone  uxorem  liberare  conatur.  Sed  dum  bic  circa  puteum  25 
laborat  frustra,  illa  repente  domum  insilit  clauditque  ac  serat 
ostium,  uirum  de  omnibus  accusans  de  quibus  ipsa  debuerat 
accusari.  Deceptus  ergo  philosophus  uxorem  uersa  uice  ut  sibi 
aperiat  rogare  cogitur,  spondeus  prius  quod  numquam  eam  de 
cetero  recluderet  aut  seruaret  inuitam.  Vixque  intrare  permissus  30 
ostium  statim  turrimque  diruit,  uxori  dans  licentiam  eundi  quo 


1  opp.  fehlt  OPpV.  —  2  ard.  sue  p.  lib.  OPpV.  —  5  hoc 
amm.  .  .  .  sign  fehlt  L.  —  6  Annuit  ille  et  1.  d.  OPpV. —  9  p.  me- 
lioribus  OPp.  —  11  sompno  st.gr.  obdormiuit  f.  OPpV.  —  12  cu- 
pida  OPp.  —  13  moraretur  OPpV. —  14  statim  Coni.  Eb.\  tamen 
die  Hss.  —  15  f.  rep.  i.  fehlt  Pp  —  ingressus  OPpV.  —  1G  rede- 
undi  L.  —  16/17  uig.  offendit  Pp.  —  18  ap.  rogat  OPpV.  —  21  se 
mers.  OPpV.  —  23/24  p.  i.  se  submergi  Pp  —  24  dim.  rancore  0,  di- 
missaque  clave  V.  —  27  accusant  OV.  —  29  ap.  rogavit  0,  ap. 
rogare  cepit   V.   —    30  recl.  aut  fehlt  OPpV.  —  31  dirimit  Pp.  — 


—     90     — 

uellet.  —  Et  ecce  maiorem  hac  in  muliere  uideo  maliciam,  que 
quasi  regi  compatiens  filium  sanandum  suscipit  ipsumque  quia 
sue  non  uult  parere  libidini  asserit  sibi  uiolentiam  intulisse. 

8ed  ut  hiis  iam  finem  imponam,  tu,  o  rex,  uosque,  o  prin- 
cipes,  contra  leges  sententiam  in  Lucinium  protulistis, 
mutum  nec  respondere  nec  se  excusare  ualentem  condemp- 
nantes.  Nam  quamuis  leges  singulis  criminibus  singulas  decer- 
nant  penas,  nulli  tamen  excusandi  se  uel  pro  se  respondendi 
adimunt  facultatem,   nullum   uero  surdum  aut   mutum   nisi   de 

10  his  que  omnibus  patent  dampnare  uidentur:  hunc  quia  excusare 
se  aut  pro  se  respondere  non  ualet,  illum  quia  nec  audire 
sufficit  accusantem.  Soluitur  ergo  iussu  Virgilii  Lucinius  in- 
duiturque  uestibus,  ex  precepto  magistri  narrat  per  ordinem  quo- 
modo  ab  eo  recesserit  quodue  ab  ipso  acceperit  mandatum,  qui- 

15  bus  eum  modis  regina  ac  puelle  ad  libidinem  inclinare  conate  sint, 
quo  etiam  consilio  contra  eum  coniurauerint  uultus,  crines,  uestes 
manibus  unguibusque  laniantes.  Tunc  cuncto  populo  contra 
reginam  eiusque  puellas  proclamante,  in  eodem  loco  absque  ulla 
dilatione  a  propriis  parentibus    et  cognatis   igni  tradite   sunt  et 

20  consumpte,  sicque  in  foueam  quam  foderant  et  in  laqueum  quem 
tetenderant  incidentes  dignam  satis  maleficiis  suis  receperunt 
penam.  Lucinius  autem  cum  omnium  leticia  ad  palatium  re- 
ductus  regni  diademate  coronatus  est  homagiumque  et  fidelitatem 
a  regibus  et  principibus  recepit,  postque  omnibus  ad  sua  redire 

25  permissum  est. 

Mortuus  est  autem  eo  anno  rex  Dolopathos,  sed  et  Virgilius 
obiit  illosque  duos  caternulos  quos  de  artibus  conscripserat  in 
suprema  mortis  sue  hora  manu  inclusit,  nec  ultra  ab  aliquo 
potuerunt  euelli.  Aiunt  aliqui  eum  per  inuidiam  hoc  fecisse, 
30  alii  dicunt  idcirco  factum,  ne,  dum  artes  ab  omnibus  facile 
discerentur,  uilescerent  nec  ulli  amodo  honor  debitus  pro  ip- 
sarum  scientia  prestaretur.     Horum  corpora  Lucinius  ritu  gen- 


1  uid.  nequam  0,  uid.  nequiciam  V.  —  3  sue  noluit  p.  OPpY. 

—  5  leguui  0,  legis  V  —  male  prot.  OV.  —  7  singulas  fehlt  OPpV 

—  disc.  PpV  —  9  denegat  fac.  V  —  10  d.  audent  V.  —  10/11  exc. 
aut  L  —  11  non  ualet  nunquam  nec  aud.  Pp.  —  13  narrat  omnia  p. 
o.  OV.  —  14  recep.  m.  OV.  —  15  ad  lib.  hunc  prouocare  OPp  — 
con.  sunt  die  Hss.  —  17  lacerantes  OV  —  18  concl.  V.  —  23  diad.  a 
regibus  cor.  e.  0  —  hominiumque  L.  —  24  post  hec  Pp.  —  24/25  om- 
nia  ad  s.  red.  propria  vnicuique  p.  e.  OV.  —  26  eodem  OPpV.  — 
27  quatern.  die  Hss.  —  30  facile  fehlt  L. 


-     91     — 

tilium  igni  comburcns  ossa  in  aureis  reposuit  urnis  et    patrem 
quidem  in  Palerno,  magistrum  uero  in  Mantua  ciuitate  collocauit. 

8ed  ut  michi   antequam   ad  alia  transeam,    uirtutes   patris   et 
filii  parumper  liceat  contemplari,  quanta,  rogo,  erat  in  patre 
iusticia,  dum  filium  unicum  legibus  supponebat!     Quanta  forti-    5 
tudo  in   eo   regnabat   qui  unicum   perire   pati   poterat!     Et   de 
filio    quid    dicam?     Laudem    in   eo   obedienciam    custodiamque 
precepti  an  eius  mirer  constantiam,  patientiam   ac   pudicitiam? 
Non  inter  histrionum  plausus  mimorumue  instrumenta  magistri 
neglexit  mandatum,  non  inter  regum  principumque  allocutiones,  10 
salutationesque  nobilium  feminarum  iniunctum  fregit  silentium, 
inter  tot  incantatrices  reginam  dico  eiusque  puellas   mandatum 
seruauit  et  pudicitiam,  septies  accusatus   septiesque  dampnatus 
mandatumtenuit,ignibusapplicatus  magnaconstantiaususest.  Non 
mutauit  uultum,   non  deflexit  oculos,  non  emisit  lacrimas,  non  15 
trepidauit,  non  timuit,  sed  semper  unus  atque   idem  immobilis 
et  intrepidus    mansit.      Quis   hodie   regum   uel   principum   aut 
saltem   abbatum   patris    imitetur    iusticiam?      Quis    pauperum 
monachorum  dumtaxat,  ne  dicam  secularium,   filii  obedientiam 
et  patientiam  exequatur?    Sed  de  hiis  hactenus,  ne  conari  uidear  20 
meis  attolere  laudibus  quos  proprii  illustrant  actus. 

Lucinius  igitur  regno  rebusque  patris  integraliter  potitus  illud 
feliciter  cum  pace  usque  ad  ultima  Tyberii  Gesaris  tempora 
gubernauit,  sic  regem  agens,  ut  se  etiam  philosophum  habitu, 
uultu  et  moribus  testaretur.  Iam  autem  eo  tempore  ueritas  de  25 
terra  orta  fuerat,  iam  de  sinu  patris  uerbum  prodierat,  dominus 
noster  Jhesus  Ghristus,  iam  passus  fuerat,  iam  resurrexerat,  iam 
ascenderat  celos  iamque  apostoli  discipulique  eius  per  totius 
mundi  partes  euangelium  predicabant.  Quorum  tunc  unus  qui 
ex  Iudeis  Romanis  in  Ghristum  crediderat,  predicandi  gratia  30 
Siciliam  ingressus  in  una  urbium  in  qua  tunc  forte  Lucinius 
morabatur  Ghristum  libera  uoce  predicabat,  affirmans  ipsum 
creatorem  esse  saluatoremque  omnium  hominum,  deum  uerum 

2  in  salerno  F,  in  panormo  0.  —  4  rogo  L,  ergo  OPpV.  — 
6  in  eum  L  —  qui  talem  ac  tantum  iuuenem  p.  p.  OPpV.  —  8  ac 
prudenciam  OPp,  prudenciam  custodiamque  precepti  ac  pudiciciam  V. 
—  11  nob.  dominarum  inc.  0.  —  13  reseruauit  OV.  —  16  non  ti- 
muit .  .  .  immob.  fehlt  OPpV.  —  17  permansit  OV.  —  19  d.  aut 
sec.  OPpV.  —  20  exequetur  L  —  de  hiis  taceam  ne  V.  —  21  1. 
uelle  quos  actus  proprii  illustrarunt  0.  —  22  Luc.  autem  OpPV.  — 
28  iamque  discipuli  per  OPpV. 


—     92     — 

de  deo  uero,  ante  secula  genitum  de  ore  patris,  nouissimis 
uero  temporibus  de  uirgine  natum  fuisse,  passum,  crucifixum, 
mortuum  pro  gentium  redemptione,  resurrexisse  autem  tertia 
die  et  ascendisse  celos,  inde  uenturum  ad  iudicium,  ut  reddat 
5  unicuique  secundum  opera  sua,  bonis  gloriam,  malis  uero  sup- 
plicia  eterna.  Idola  autem  que  colebantur  uana  esse,  surda  et 
muta  uitaque  carentia,  nullum  cultoribus  suis  subsidium  ualentia 
prestare  affirmabat  neque  cleos  esse,  sed  potius  clomicilia  demo- 
niorum.     Ad  tam  nouam  inauditamque  predicationem  stupefacti 

10  ciues  ad  regem  currunt,  suggerentes  quendam  neglecte  forme 
uirum  in  foro  esse  qui  nouam  quandam  religionem  predicaret. 
Moxque  iussu  regis  uocatus  interrogatur  ab  ipso,  de  qua  natione, 
de  quo  genere  esset  oriundus,  cuius  conditionis  esset  uel  quid 
profiteretur.   At  uir  sanctus  regi  per  singula  respondens  natione 

15  Romanum,  Iudeum  genere,  condicione  liberum,  Ghristianum 
professione  se  esse  testatur.  Gui  rex  Lucinius  subiungens:  Et 
que  est,  ait,  noua  hec  et  supersticiosa  religio  quam  introducere 
conaris?  Quis  est  iste  deus  recens,  nobis  adhuc  nomine  in- 
cognitus,  quem  tu  nobis  diis  magnis  neglectis  colere  persuades? 

20  An  ignoras  a  Romanis  prohibitum  esse  principibus,  ne  quis 
recentem  deum  absque  senatorum  principumque  consensu  in- 
troducere  presumat?  Non,  inquit  uir  sanctus,  o  illustrissime 
sapientissimeque  regum,  recentem,  sed  antiquum  predico  deum 
quem  et  philosophi  uestri  summum  bonum  satoremque  omnium 

25  rerum  appellant.  Hic  cum  ex  nichilo,  non  ex  preiacenti  uel 
coeterna  sibi  materia  celum,  terram,  mare  et  omnia  que  his 
continentur  creauerit,  nouissimo  tempore  pro  redemptionehominis 
perditi  incarnari  nascique  de  uirgine  uoluit.  Verum  quoniam 
te    philosophum    scio    et   ad   ea    que   profero   uideo    intentum, 

30  paulisper  si  placet  in  secretum  secedamus  locum,  ne  dum  tibi 
utpote  subtilissimo  redemptionis  saluationisque  nostre  resero 
misteria,  infirmis  intellectibus  incredulitatem  potius  generent 
quam  admirationem.  R.ex  autem  Lucinius  uerba  sancti  nimium 
audire  cupiens  illum  in  secretum  cubiculum  ceteris  exclusis  ad- 

3  mort.  sepultum  redemptorem  res.  0.  —  4  iud.  redditurus  u. 
OPpV.  —  6  colebant  OPpV.  —  8  demonum  Pp.  —  10/11  forme 
preelecte  vir.  0.  —  11  qu.  legem  populo  0,  qu.  legem  V  —  pre- 
dicet  Pp.  —  13/14  uel  quo  proficisceretur  OP.  —  16  protestatur  OPpV. 
—  18  rec.  uel  (et  V)  adhuc  OPpV.  —  24  actoremque  P.  —  26/27  que 
in  eis  sunt  et  cont.  creauit  OPpV.  —  31  subtilissima  PV.  —  32  ge- 
nerem  will  St.  —  33  obduracionem  V. 


—     93     — 

mittens:  Ecce,  ait,  ambo  sine  teste  sumus:  redde  ergo  promissum, 
insinuansmichi  quomodo  perditus  fuerit  homo,  pro  quo  saluando 
necesse  fuerit  creatorem  omnium  fieri  creaturam. 

Cui  sanctus:  Vt,  inquit,  o  illustrissime  uirorum,    facilius  intel- 
ligas,   in  qua  gloria  creatus  sit  homo   et   quomodo  ab  ipsa  5 
ceciderit  et  in  hoc  dampnatus  sit  mundo  quoue  ordine  recupe- 
ratus  sit,  paulum  superius  si  placet  ordiamur  sermonem.    Deus 
ergo,  omnium  rerum  principium,  ipse  tamen  sine  omni  principio 
existens,  celum,  terram,  mare  creauit,    non  quidem  ex  informi 
uel  aliqua  preiacenti  materia,   quam  Plato   ylem  uocat,    sed  ut  10 
dixi  ex  nichilo.    Ex  hiis  omnem  hanc  solis  ac  lune  et  stellarum, 
animalium  quoque  quadrupedum  auiumque  ac  piscium,  arborum 
atque    herbarum    fecit    pulcritudinem.     Ordinato   igitur   mundo 
pulcherrimeque  disposito  delectatus  est  summus  artifex  in  opere 
suo   uisaque    sunt   in    oculis    suis   omnia  ualde  bona.     Verum  15 
quoniam  non    erat   qui  hac   pulchritudine   delectaretur,    secum 
ipse    summe    bonus    omnique    carens   inuidia   aliquem   habere 
uoluit,    cui    posset    sue    glorie   ac   bonitatis    diuitias    impertiri. 
Plasmauit  itaque  alto  consilio  quoddam  eximium  ceterisque  ex- 
cellens  animal,  hominem  scilicet  ad  ymaginem  et  similitudinem  20 
suam,  quoddam  ei  diuinum  inspirans  quo  carent  cetera  animalia, 
rationalem  uidelicet   animam   qua  sciret  conditoris   sui   seruare 
gratiam  et  discernere   bonum   a   malo.     Fecit  etiam   sibi  adiu- 
torium  illi  per  omnia  simile,  mulierem.     Nec  hos  quidem  qua- 
drupedes  aut  mutos  aut  oculos  deorsum  tenentes  creare  uoluit,  25 
sed  erectos,  eloquentes  oculosque  sursum  habentes.     Nam 
"Getera  cum  prona  spectent  animalia  terras, 
Os.homini  sublime  dedit  celumque  tueri, 
Iussit  et  erectos  ad  celum  tollere  uultus,5 
ut  semper  ad  illum  oculos  haberet  defixos  a  quo  originem  tan-  30 
tique    honoris    teneret    principatum.      Hunc    pulcberrimum    ac 
sapientissimum  omnium  que  sub  celo  creauerat  constituit  prin- 
cipem  posuitque  eum  cum  uxore  in  orto  deliciarum,  quem  ipse 
in  Orientis  capite  plantauerat,  omnis  generis  arboribus  et  herbis 


6  operatus  0,  reparatus  V  —  7  paulum  Coni.  Eb.,  parum  die 
Hss.  —  ordinemus  OPpV.  —  0  ex  forma  uel  OPpV.  —  10  yle 
PpV.  —  14  opifex  V.  —  17  i.  summus  b.  OPpV.  —  18  impertire 
OPp.  —  22  seru.  animam  Pp.  —  23/24  Fecit...  mulierem  fehlt  OPpV. 
25  mutos  claudos  oculosque  d.  tendentes  OPpV.  —  26  elegantes  0.  — 
27  spectant  OpV  —  terram  OPpV.  —  29  tendere  V.  —  32  que 
s.  celo  sunt  creauit  constituitque  OPV.  —  33  cum  ux.  fehlt  Pp. 


—     94     — 

consitum,  lignum  quoque  uite  habentem,  de  quo  qui  semel 
gustaret  numquam  moreretur,  et  lignum  scientie  boni  et  mali. 
Posuit,  inquam,  hominem  in  hoc  orto,  ut  operaretur  sine  labore 
et  uiueret  in  eo  sine  dolore,  usque  dum  eum  in  meliorem 
5  transferret  locum.  Dedit  autem  eis  licentiam  uescendi  de  fructu 
omnis  ligni  paradisi,  excepto  ligno  tantum  scientie  boni  et  mali. 
Illud  eis  prohibuit  annuntians  quod  in  quacumque  die  gustare 
presumerent,  morerentur.  Sed  non  diu  creatoris  sui  seruauere 
mandatum.     Nam    uix   adhuc  septem   horas   ibi    habitauerant, 

10  cum  diabolus  qui  ob  superbiam  qua  contra  deum  intumuerat 
fuerat  dampnatus,  glorie  et  felicitati  hominis  inuidens,  mulieri 
utpote  infirmiori  ore  serpentis  persuasit,  ut  de  fructu  ligni 
uetiti  comederent,  affirmans  mendax  quod  gustato  fructu  fierent 
immortales  essentque  quasi  dii,  scientes  bonum  et  malum,  deum 

15  uero  ex  inuidia  eis  huiusmodi  denegasse  cibum.  Gonfusa 
deceptaque  mulier  comedit  deditque  uiro.  Qui  comedit,  statim- 
que  senserunt  ambo  quanto  bono  nudati  fuerint,  in  quantum 
etiam  ceciderint  malum.  Quid  plura?  Statim  subsecuta  est 
sententia  iudicis  eiectique  sunt  primi  parentes   de  orto   illo  de- 

20  liciarum  et  in  hanc  miserie  et  caliginis   detrusi  uallem.     Para- 

dysus  autem  muro  igneoque  aquarum  tractu  circumclusus    est. 

[~  ucinius:    Si,    inquit,    presciuit   deus   hominem  peccaturum? 

-^  Plane,   inquit  sanctus,  presciuit,   nam  et  ante   mundi   con- 

stitutionem  presciuit   et   preuidit    qualia   queque  essent  futura, 

25  preteritaque  et  futura  quasi  presentia  comprehendit  et  conspicit 
sue  oculus  maiestatis.  Lucinius:  Si  igitur  presciuit  hominis  casum, 
quare  hunc  talem  condidit  qui  posset  cadere,  uel  quare  arborem 
illam  plantauit  que  foret  homini  peccandi  materia  et  damnationis 
occasio,  presertim  cum  tu  hunc  summe  bonum  predices  et  hoc 

30  quoque  Plato  noster  affirmet?  Gerte  si  presciuit  et  potuit  nec 
uoluit  a  lapsu  custodire,  reus  est  dampnationis  eius  et  culpabilis 
dicetur,  nec  iam  summe  bonus  erit.  Si  autem  uoluit  nec  potuit, 
impotentie  merito  arguetur.  Quodsi  ideo  cadere  permisit  aut 
uoluit,  ut  hunc  iterum  releuaret,  ociosus  michi  uel  insipiens  esse 

1/2  de  quo  .  .  .  mor.  fehlt  OPpV.  —  9  horis  OPpV  —  habu- 
erant  L.  —  15  negasse  OVPp.  —  15/16  confusa  .  .  .  uiro  fehlt 
OPpV  —  Perfusa  L\  Persuasa  will  G.  P.  —  16/17  Qui  comederunt 
st.  consenserunt  a.  uide  qu.  honore  n.  OPpV.  —  19  ereptique  OPp.  — 
21  muro  magnoque  alle  Hss.  au&erL.  —  aqu.  circuitu  0.  —  22  Tunc 
luc.  Si  enim  OPp  —  luc.  Numquid  pr.  V  —  casurum  V.  —  29 
summum  bonum  0  —  32  est  pV.  —  33  perm.  aut  fehlt  OPpV. 


—     95     — 

uidebitur,  quia  et  artifex  de  stulticia  merito  arguitur,   si  domum 
ideo  male  edificet,  ut  reedificet  lapsam. 

Vir  domini  respondit:  Deus  hominem  talem  condidit,  ut  im- 
mortalis  permanere  posset,  si  uellet.  Dedit  enim  ei  man- 
datum,  duo  ei  obedientie  uel  inobedientie  proponens  premia,  5 
immortalitem  scilicet  et  mortem :  uitam  si  mandatum  seruaret, 
mortem  si  negligeret.  Inter  hec  duo  eum  ut  ita  dicam  medium 
posuit,  liberum  dans  ei  arbitrium,  ut  non  coactus,  sed  sponta- 
neus  duorum  alterum  eligeret,  gratia  cooperante  qua  teneret 
melius  et  resisteret  deteriori.  Verum  homo  libero  male  utens  10 
arbitrio,  nulla  necessitate  cogente,  nullo  impellente,  ultroneus 
arma  sua  id  est  gratiam  dei  proiciens  temptantis  suasoriis 
consensit  uerbis.  Qui  si  temptanti  aliquantulum  restitisset, 
statim  ex  occasione  obedientie  —  querit  enim  occasiones  deus 
quibus  hominesiuste  glorificet  —  in  meliorem  transferretur  gradum  15 
confirmareturque  in  bono,  quemadmodum  et  boni  angeli  malis 
ruentibus  confirmati  sunt,  fieretque  talis  quod  iam  mori  non 
posset.  Sed  quia  mandatum  dei  scienter  et  sine  necessitate 
preteriuit,  iusto  dei  iudicio  dampnatus  est.  Porro  lignum  illud 
scientie  boni  et  mali  non  ad  ruinam  bominis,  sed  ad  glorifi-  20 
cationem  plantatum  est,  ut  per  abstinentiam  eius  amplioris 
glorie  efficeretur  dignus.  Presciuit  tamen  deus  casurum  homi- 
nem,  non  autem  preordinauit  neque  uoluit,  immo  sub  mortis 
interminatione  prohibuit  peccatum,  quia,  cum  sit  summe  bonus 
nullum  malum  uult,  uult  autem  omne  bonum.  Cum  igitur  summe  25 
bonus  sit  deus,  est  etiam  omnipotens  et  summe  iustus,  iustus 
autem  nil  agere  aut  uelle  potest  nisi  quod  omnino  iustum  est. 
Quantumcumque  ergo  summe  bonus  et  summe  potens  sit 
deus,  nichil  tamen  agere  aut  uelle  potest  nisi  quod  sua  summa 
dictauerit  iusticia.  Hominem  autem  liberare  iustum  non  erat  30 
qui  scienter  et  sponte  peccauit.  Non  potuit  ergo  nec  uoluit 
deus  hominem  conseruare,  quia  iustum  non  fuit  utillum  seruaret 
qui  se  ipsum  custodire  leuiter  gratia  cooperante  poterat.  Sic 
itaque  dici  potest  omnipotens  posse  et  non  posse,  uelle  et  nolle, 


1  arguetur  pV.  —  3  Tunc  vir  d.  r.  OPpV.  —  6  et  mortalita- 
tem  OV.  —  11  nullo  interpellante  OPpV.  —  14  occ.  obedisset 
OPpV.  —  15  clarificet  0  —  glor.  ut  in  melius  transferantur  gau- 
dium  OPpV.  —  16/17  ang.  mentibus  malis  conf.  Pp.  —  21  ampliori 
gloria  OPpV.  —  28  Quanto  ergo  OPp\  Quamquam  will  Eb.  — 
32  conseruaret  OV.  —  34  et  non  velle  OPpV. 


—     98     — 

quia  potest  omne  quod  iustum  est  et  non  potest  quicquid 
iniustum  est,  uult  omne  quod  bonum  est  et  non  uult  quicquid 
malum  est.  Vnde  uult  omne  malum  peccatum  esse  et  peccatum 
esse  nichil.  Cum  illud  deus,  sine  quo  nichil  fit,  agere  aut  uelle 
5  non  possit,  probamus  dampnari  a  deo  peccatorem,  non  quidem 
pro  nichilo,  sed  pro  uoluntate  et  intentione  cp4a  contrarius  est  ei. 
Ne  autem  deum  de  insipientia  aut  ociositate  accuses,  quasi  ho- 
minem  uolenter  infirmum  condiderit  ut  lapsum  restauraret,  quia 
ipse  sapienter  fortiterque  disponens  gubernansque  omnia,  cuncta 

10  quidem  pulchra  et  perfecta  simul  et  ualde  bona  creauit,  homi- 
nem  autem  condidit  uirtute,  sapientia  et  pulchritudine  omnibus 
prestantiorem.  Qui  neglectis  dignitatis  sue  bonis  armisque  ut 
ita  dicam  deiectis  proprio  uicio  sciens  et  spontaneus  cecidit. 
Iusticie  ergo  fuit  quod  permisit  deus  cadere  eum  qui  se  ipsum 

15  deiciebat,  et  summe  fuit  misericordie  quod  iuste  dampnatum 
saluauit.  Ceterum  numquid  dicere  potest  uas  luteum  ei  qui  se 
finxit:  Cur  me  fecisti  sic?  Aliud  enim  uas  in  honorem,  aliud 
in  contumeliam  prout  sibi  placet  facit.  Sic  quoque  deus,  plas- 
mator  hominum,    alium    quidem    misericorditer   ad  se  trahens 

20  regni  sui  omniumque  honorum  participem  facit,  alium  uero 
iusto  sed  occutto  iudicio  a  se  repulsum  pabulum  constituit  ig- 
nium  eternorum. 

Placet,  inquit  Lucinius,   quod  dicis,  sed  uellem   apertius  scire 
quomodo  iuste  dampnatus  sit  homo.    At  ille:  Si  quis   lata 
25  incedens  uia,  in  cuius  medio  puteus  altus  haberetur,  premunitus 
esset  ut  ipsum  caueret  scienterque  omissa  dextrorsum  sinistror- 
sumque   uia   in  illum   se   precipitem    daret,    quis,   rogo,    illum 
plangeret,    quis  ei  iuste  manum  porrigeret?     Quis  fieat  Em- 
pedoclem,  deus  immortalis  haberi  qui  cupiens  sponte 
30  flagrantem  frigidus  Etnam  insiluit?  Ita  de  homine  qui 
scienter  suggestione,  innecessitate  peccauit,  intelligas. 
|"  ucinius:  Satis,  inquit,  conuenienti  ratione  hiis  probatis  restat 
■H  ut  quo  ordine  redemptus  sit  homo  subiungas.    Vir  sanctus 

5  dampnariqe  L.  —  7  incuses  et  acc.  OPpV;  accuset  L.  — 
7/8  hom.  volens  infimum  condidit  OpV,  hom.  volens  quod  infimum 
ideo  condiderit  V,  —  9  gub.  fehlt  OPpV.  —  17  sic  fehlt  L.  — 
21  a  se  rep.  c.  i.  et.  participem  OPpV.  —  23  lucisnius  L.  —  24/25  la- 
lam  i.  (insidens  Pp)  uiam  OPpV.  —  28/30  fehlt  V,  verderbt  in  0, 
porr.  ergo  relinquens  pontis  auxilium  cupidus  in  vndis  demergitur 
itaque  de  hom. :  in  Pp:  plang.  quis  cupiens  sponte  flagrante  frigidus 
in  vndam  insiluit  —  empeclocle  L  —  30  etham  L. 


—     97     — 

respondit:  Prothoparentes  igitur  ut  dictum  est  mandato  dei 
negligentia  corrupto  a  beatitudine  in  qua  creati  fuerant  detrusi 
in  hanc  uallem  miserie,  uitam  mortalem  et  fragilitati  obnoxiam 
deciderunt,  terre  huius  diuina  maledictione  dampnate  habi- 
taculum  pro  paradiso  deliciarum  commutantes.  Iam  uero  qui  5 
ex  huiuscemodi  genitoribus  per  orbem  terre  diffusi  sunt,  ferino 
magis  ac  beluino  ritu  oberrantes  non  urbes  ad  societatem,  non 
mores  ad  honestatem,  non  leges  ad  uite  iustitiam  tenuere, 
artium  autem  disciplinarumque  apud  eos  et  totius  prophetie  nec 
ipsum  quidem  nomen  habebatur,  sed  agrestes  et  uagi  per  deserta  10 
incerti,  nullis  sedibus  firmati  uagabantur.  Si  qua  uero  in  ipsis 
boni  semina  nuturaliter  clementia  inoleuerat  conditoris,  hec  in- 
culta  et  incondita  relinquentes  magis  ad  usum  malicie  quo  uia 
humani  generis  procliuius  uergitur  conferebant.  Ex  quo  accidit 
ut  nefariis  sceleribus  inter  semetipsos  agentes  nunc  corriperen-  15 
tur,  nunc  etiam  interimerentur  ab  inuicem,  eo  usque  procedente 
immanitate  ut  etiam  deuorarentur  ab  alterutro.  Hinc  ille  que 
mundo  sceleris  tabulas  reliquerunt  theomachie  et  gigantomachie 
exorte  sunt,  donec  nefariis  ausibus  ultio  diuina  nunc  inundatione 
diluuii,  nunc  etiam  populatione  ignei  ymbris  obsisteret  et  imma-  20 
nitates  seculi  et  impietates  penarum  uarietate  conprimeret. 
Verum  quoniam  creatori  suo  humanum  genus  malicie  morbo  et 
eontagione  corruptum  emendandum  uidebatur  potius  quam  de- 
lendum,  miseratus  tunc  obscuratas  per  nequiciem  mentes  et 
tenebris  cecitatis  obstructas  idem  ipse  qui  creauerat  nunc  25 
angelorum  et  ministrorum,  nunc  uirtutum  legationibus  utitur, 
nunc  etiam  ineffabili  dignatione  ipse  adest,  et  rarum  sicubi 
quem  dei ,  ac  iusticie  memorem  repperit,  diuinis  reuelationibus, 
monitis  salubrioribus,  instructione  uidelicet  qua  deum  decet 
hunc  imbuit  et  per  hunc  reformare  ac  reuocare  de  tenebris  30 
humanum  nititur  genus,  non  in  alia  quam  in  hominis  specie 
qua  solum  homines  doceri  aliquid  et  instrui  ac  iuuari  possunt, 
donec  paulatim  gentem  integram  que  Hebreorum  appellabatur  ad 

1/2  m.  d.  ex  negl.  0;  m.  dei  neglecto  a  b.  V.  —  2  altitudine  0. 
—  3  u.  mis.  fehlt  L.  —  5  del.  fehlt  Pp.  —  6  seuino  m.  Pp,  leonino 
m.  V.  —  7  quam  bel.  OPpV.  —  10  pro  dextra  inc.  PpV.  —  11  firm. 
fehlt  L;  locati  V.  —  14  confluebant  V.  —  15  corrump.  OPpV.  — 
17/18  ille  sceleste  sciencie  OV  —  18  tabulas  Coni.  Eb.,  fabulas  die 
Hss.  —  19  ausis  LPp  —  nunc  inundati  aque  dil.  OPp,  nunc  inun- 
dantis  aque  diluuio  V.  —  20  pluicione  V.  —  24  moderatus  V.  — 
32  ac  iuuari  fehlt  L. 

Sammlung  mittellateinischer  Texte.  5.  7 


—     98     — 

sui  cultum  uenerationemque  conuertit.  Quibus  etiam  utpote 
adhuc  rudibus  et  a  contagione  uite  prioris  infectis  per  Moysen 
prophetam  diuini  cultus  cerimonias  preceptaque  legalia  uelut 
elementa  sacratioris  olim  future  eruditionis  inpressit.  Que  lex 
5  cum  uelut  initium  quoddam  luminis  huic  mundo  effulsisset  et 
odoris  sui  fraglantia  mare  et  terras  longe  lateque  complesset, 
ex  ipsa  diuersis  in  orbis  partibus  prudentiores  quique  sapientes 
legislatores  uel  philosophi  modesta  queque  et  uerecondiora 
precepta  atque  honestatis   ac   iuslicie   conscia   auditoribus   suis 

10  paulatim  tradere  atque  insinuare  ceperunt,  feros  et  agrestes 
hominum  mores  ad  decora  atque  honesta  instituta  reuocantes. 
Hinc  Gecropee  cetereque  leges  sumpserunt  initium.  Tunc  ami- 
citiis  coire  inter  se  uiros  et  concordie  subire  federa  docuerunt, 
tunc  iuuare  se  inuicem  homines  et  usum  rerum  discunt  habere 

15  communem,  donec  huiuscemodi  imbuti  preceptis  apti  iam  et 
parati  etiam  ad  diuina  fierent  instituta  patrisque  omnium  dei 
scientie  capaces  existerent.  Gum  ergo  uenit  tempus  illud  in 
quo  ipse  creator  hominis  hominem  redimere  disposuerat,  ipse 
omnium  uirtutum  magister,  ipse  sermo  ac  ratio,  et  uerbum  ac 

20  sapientia  dei,  ipse  qui  initio  cum  patre  hominem  creauerat, 
ipse  inquam  humane  nature  assumpta  substantia  et  specie  forme 
seruilis  indutus,  in  nullo  penitus  ab  eo  quod  nos  sumus  differens 
excepto  peccato,  tempore  quo  Romani  imperii  regnum  sub 
Augusto  Gesare  nobilius  latiusque  consurgere  ipse    prestiterat, 

25  de  uirgine  natus  hunc  mundum  ingreditur  communi  quidem 
nobiscum  nascendi  aditu,  sed  nullo  auctore  patefacto.  Qui  se- 
cundum  quod  de  eo  diuinitus  inspirati  prophete  predixerant 
homines  paternam  pietatem  docens  seque  deum  et  hominem 
esse  miraculis  innumerabilibus  manifestans  ad  extremum  pro  re- 

30  demptione  humani  generis  mortem  crucis  a  perfidis  Iudeis 
perpessus  est,  ac  die  tertia  resurgens  cum  discipulis  quos  ipse 
sibi  aggregauerat  per  quadraginta  mansit  dies,  conuescens  et 
bibens  cum  eis,  ut  ueram  carnis  resurrectionem  ostenderet, 
tandemque  ad  predicandum  baptizandumque   gentes   discipulos 


3/4  uelud  clemencia  sacratorum  Pp,  uelud  clemencia  saluatoris 
0,  uelud  clementis  sacratoris  V.  —  5  refuls.  Pp.  —  7  diu.  moribus 
prud.  quibus  sapientibus  Pp.  —  10  atque  inspirare  Pp.  —  seuos  et 
a.  OPpV.  —  12  cicropee  L,  citropie  0,  cicropi  Pp,  citrapes  V  — 
suppresserunt  L.  —  16  et  ad  L.  —  21/22  f.  similis  Pp;  et  ipse  in 
forma  uerba  similis  0,  et  nostre  forme  similis  ind.  V.  —  31  passus 
est  OPpV  —  31/32  quos  congr.  OV. 


—     99     — 

mittens  celos    ipsis   uidentibus  baiulis  nubibus   ascendit,    unde 
ipsum  quoque  uenturum  ad  iudicium  expectamus. 

Lucinius :  VelimT  ait,  scire  quid  cause  fuerit  quod  non  omnibus 
passim  sicut  nunc  etiam  antea  innotuerit  et  ad  omnes  eius 
fides  ac  scientia  peruenerit.  Vir  sanctus  respondit:  Nondum  5 
capere  poterat  perfectam  Christi  doctrinam  rudis  adhuc  mundus 
et  totius  peritie  ignarus;  parum  enim  aut  nichil  differebant  a 
brutis  animalibus  homines.  Gonfirmant  hec  mea  uerba  hii  qui 
a  Prometheo  primum  homines  esse  factos  tradunt  ob  id  tantum 
quod,  cum  sapiens  esset,  feritatem  eorum  et  nimiam  imperitiam  10 
ad  humanitatem  et  scientiam  transfigurabat. 

'Silvestres'  quoque  ut  ait  Oratius,  ehomines  sacer  inter- 

presque  deorum 
Gedibus  et  uictu  fedo  deterruit  Orpheus, 
Dictus  ob  hoc  lenire  tigres  rabidosque  leones,  15 

Dictus  et  Amphion,  Tebane  conditor  urbis, 
Saxa  mouere  sono  testudinis  et  prece  blanda 
Ducere  quo  uellet.'     Nam  initio,  ut  idem  ait  poeta, 
(Cura  prorepserunt  primis  animalia  terris, 
Mutum  et  turpe  pecus  glandem  atque  cubilia  propter  20 
Unguibus  et  pugnis,  dein  fustibus,  atque  ita  porro 
Pugnabant  armis  que  post  fabricauerat  usus, 
Donec  uerba  quibus  uoces  sensusque  notarent 
Nominaque  inuenere;  dehinc  absistere  bello, 
Oppida  ceperunt  munire  et  ponere  leges,  25 

Ne  quis  fur  esset  neu  latro  neu  quis  adulter.5 
Geterum  autem  quidam  ex  vestris  prophetis  ex  celi  terreque 
compositione,  ex  elementorum  concordi  discordia,  ex  temporum 
uicissitudine  planetarumque  motu  deum  esse  qui  hec  regeret 
cognouerunt;  sed  cum  agnouissent,  non  sicut  deum  glorifi-  30 
cauerunt,  sed  euanuerunt  in  cogitationibus  suis,  et  insipiens 
factum  est  cor  illorum,  seruientes  potius  creature  quam  creatori. 
In  angelos  siquidem  reprobos  inciderunt,  eos  pro  deo  colentes, 
diuersorumque  extiterunt  auctores  errorum,  dum  quisque  quod 


2  ad  iudicandum  0.  —  3  Tunc  luc.  vellem  autem  scire  OPpV. 
—  6/7  r.  a.  nudus  L\  r.  a.  et  nudus  et  t.  p.  i.  homo  OPpV.  — 
14  sedibus  OPpV.  —  15  rapidosque  L.  —  16  arcis  bei  Hor.  — 
17  cum  prece  OP,  et  fehlt  L.  —  20  et  cub.  die  Hss.  —  21  deinde 
f.  LpV,  necnon  t  0  —  24  assist.  die  Hss.  —  30  sed  cum  agn. 
fehlt  OPpV. 

7* 


—     100     — 

sentit  uerum  esse  testatur.  Tam  enim  diuersa  ac  dissona  de 
creatione  mundi  eiusque  conditore  senserunt,  ut  merito  con- 
dampnentur.  Aristotiles  siquidem  in  mundi  creatione  quatuor 
ponit  causas,  id  est  principia  coeterna,  materiam  scilicet  et  opi- 
5  ficem  ac  formam,  quam  ipse  ydos  uocat,  facientisque  propositum; 
Plato  quinque:  materiam,  opificem,  formam  facientisque  propo- 
situm  et  ydeam,  id  est  exemplar;  Tales  Milesius  duo:  ignem  et 
aquam;  Epicurus  item  duo:  inane  et  athomos,  et  ex  athomis 
quatuor  elementa  facta   asserit  mundumque   sine  rectore  casu 

10  uolui.  Guius  sententia  si  uera  esset,  iam  dudum  hic  mundus, 
qui  ex  contrariis  partibus  eonstat,  in  antiquum  redisset  chaos. 
Stoycorum  autem  alii  duo  principia  ponunt:  materiam  et  opi- 
ficem,  alii  tria  his  apponunt:  tempus  quando,  locum  ubi,  motum 
cum  quo  deus  mundum  creauit.     Quomodo  igitur  uera  dixerunt 

15  qui  tam  diuersa  senserunt?  Non  enim  uerum  esse  potest  quod 
diuersum  est. 

Lucinius:  Rogo  te,  ait,  que  fuit  necessitas  ut  deus  tam  crudele 
mortis  genus  pro  homine  pateretur,  cum  ipsum  per  hominem 
uel  per  angelum  liberare  potuisset?  At  ille:  Nulla,  inquit,  neces- 
20  sitas  urgebat  deum,   sed   sua   miseratio,   sua   dispositio   fuit  et 
uoluntas,   ut  is  qui  primum  hominem   uicerat   ab   homine   qui 
simul    esset    et   deus   uinceretur;    nam    neque   angelus    neque 
homo  carnalis  ad  hoc  idonei  erant.  Lucinius :  Gerte,  ait,  indignum 
stultumque  michi  uidetur  ut  hec  deus  pro  homine  patiatur.    At 
25  ille:  Non  hoc  stultum  dixeris,  sed  potius  dignationem  dei  pensa. 
Pensa  quanti  estimauerit  hominem  quem  nullo  alio  pretio  quam 
proprio  sanguine  redimere  uoluerit.     Propter  hominem   quippe 
humanitatem  assumpsit  ultro  nec  tamen  perdidit  deitatem,  immo 
potius  nostram  deificauit  humanitatem:  assumpsit  quod  non  erat, 
30  mansit    tamen    quod  erat.      Vnde   eleganter   ex   persona   eius 
matrisque  uirginis  quidam  ex  nostris  dixisse  uidetur: 

cSum'  inquiens  equod  eram,  nec  eram  quod  sum,  modo 
factus  utrumque.' 


5  ydeam  V.  —  6  artificem  L.  —  7  Tales  fehlt  PpV.  —  8  Epic.] 
Ciprianus  OPp.  —  9/10  casu  regi  noluit  OV.   —   12  scenicorum  0 

—  artificem  LOPp.  —  13  addunt  V.  —  20  urget  L.  —  24  stult.  fehlt 
OPp.  —  25  st.  fehlt  L.  —  26/27  quam  precioso  s.  suo  PpV.  —  28  ultro 
Coni.  St.;  fehlt  den  Hss.  (in  L  verstilmmelt)  —  diuinitatem  die  Hss. 
(dei  <ta>  tem  L).  —  29  deific  <avit>  L,  edificauit  OPyV.  —  30  ma- 
nens  OPp  —  eleg.  nur  L  —  ex  pajtte"tj^¥'  WFr^T^S^stris  OP. 

—  32  nec  eram  fehlt  OPp. 


—     101     — 

Secundum  autem  mandatum  homini  —  nam  primum  quidem 
prothoplastus  corruperat  —  imposuit,  baptisma  scilicet  quod  ex 
aqua  et  spiritus  sancto  per  confessionem  et  inuocationem  sancte 
trinitatis  efficitur,  triplexque  illud  Ade  peccatum:  superbiam 
scilicet  qua  dei  mandatum  contempsit,  gastrimargiam  qua  cibum  5 
uetitum  concupiuit,  auariciam  qua  deus  esse  uoluit,  confessione 
sancte  trinitatis  purgauit. 

Lucinius:  Quid  tu,  ait,  trinitatem  appellas?  Respondit:  Unum, 
inquit,  deum  in  tribus  personis.     Nec  ideo  tamen  tibi  tria 
principia  predico,  sed  unum  simplicemque  deum,   a  quo  omnis  10 
hec  rerum  turba  non   quidem  ex  preiacenti   materia,   ut  Plato 
uoluit,    sed    ex   nichilo   creata    est.     Trinitatem    autem   tribus 
nominibus    distinguimus:     patre    uidelicet    et    filio    et    spiritu 
sancto,    id    est   potentia,    sapientia   et  beneplacito.     Hec  tria: 
posse   uidelicet,  scire  et  uelle,  in  quolibet  artifice  aliquid  facere  15 
proponente   concordare   oportet;  alioquin,  si  horum   unum    de- 
sit,  effectus  rei  non  sequitur.     Que  tamen  tria   cum  in  homine 
sint,   non  tres  homines  ideo  sunt,  sed  unus.     Sic  ergo  unum 
deum    confitemur   in    tribus  personis   colendum,   et   patri   qui- 
dem     ex   quo    omnipotentiam,    filio    uero    per    quem    omnia  20 
sapientiam,    spiritui  autem  sancto   in  quo   omnia   beneplacitum 
attribuimus,  quamquam  et  sapiens  sit  pater  et  potens  sit  filius 
et  sapiens  sit  spiritus  sanctus,  et  equalis  sit  patri  filius  et  patri 
et  filio  et  coequalis   et  coeternus  sit   spiritus  sanctus.     Sed   de 
hac  ineffabili  et  indiuidua  trinitate  tibi  utpote  gentili  et  forsitan  25 
incredulo  longius  disserere   non  audemus,   quia   et  hec  tantum 
supra   nos   est   quantum   suam  creator  supereminet  creaturamr 
cum  et  quod  corde  concipimus  et  sentimus  ore  proferre  ea  dig- 
nitate  uerborum  qua  deceat  non  possimus,  immo  prorsus  oppri- 
mamur  a  gloria  et  in   scrutanda  maiestate   deficiat  intellectus.  30 
I"  ucinius:  Placent  michi  que  dicis,  sed  uellem  scire  si  unquam 
■U  reprobi  angeli  quos  tu  cecidisse  asseris  misericordiam  sicut 
et  homo  consequi  merebuntur.   Vir  sanctus  respondit:  Numquam 
certe   ueniam   consequentur,    quia   neque   ipsam   querunt,    sed 
semper   in   malo   eorum    uersatur   ingenium,    iusto   dei   iudicio  35 
indurati.     Quia  enim  ex  subtilissima  substantia  creati   pondere 


1  nam  propter  pr.  Pp  —  pr.  quod  pr.  OPp.  —  2  corriperat 
L.  —  3  conf.  et  fehlt  OPpV.  —  5  castr.  die  Hss.  —  9  tibi  fehlt  L. 
—  11  ex  preexistenti  0.  —  12/13  tr.  modis  d.  OPpV.  —  et  filio  fehlt 
Pp.  —  16  deest  V.  —  31  michi  fehlt  LPp. 


—     102     — 

terrene  materie  ut  homo  pregrauati  non  erant  nulloque  sug- 
gerente  uel  instigante,  sed  propria  malicia  in  ipsum  auctorem 
suum  peccauerunt,  merito  in  eternum  dampnantur.  Homo 
autem  qui  proprie  carnis  mole  grauatus  angelo  malo  suggerente 
5  peccauit,  ueniam  deo  miserante  consecutus  est. 

Lucinius:  Sufficientem,  inquit,  de  hoc  reddidisti  rationem,  sed 
adhuc  uellem  scire  quid  tu  de  diis  nostris  sentias.  Ad  hoc 
ille:  Quid  aliud,  ait,  quam  quod  poeta  Virgilius  sentiebat: 
Trimus5  inquiens   ein   orbe   deos    fecit   timor.5     A    Nino 

10  enim  qui  primus  omnium  arma  mouens  in  exteras  gentes 
tyrannidem  exercuit  humanique  effusione  sanguinis  hominibus 
dominari  quesiuit,  hee  statue  auree,  argentee  ligneeque  ac  la- 
pidee  et  metalline  initium  hac  occasione  ceperunt:  Ninus  siqui- 
dem,  cum  dolorem  ex  morte  Beli  patris   sui  ferre   non   posset, 

15  ymaginem  ei  subtiliter  fabricauit,  ut  ex  hoc  saltem  aliquantulum 
suum  temperaret  uel  potius  pasceret  merorem.  Eratque  ei  mos 
diebus  singulis  genu  flexo  patris  statuam  adorare,  sed  dum 
dolori  suo  cupit  satisfacere,  tanti  erroris  tanteque  perditionis 
exemplum  prebuit.     Nam  et  alii  uiri   potentes   per   alias   orbis 

20  partes  factum  huius  imitati  parentibus  suis  et  caris  statuas 
erexerunt;  ad  quas  cum  confugerent  rei,  mortem  sibi  a  dominis 
pro  commissis  criminibus  inferri  timentes  ipsarum  gratia  ueniam 
merebantur.  Geperunt  ergo  ipsas  ymagines  quarum  gratia 
mortis  discrimen   euaserant    pro   diis   habere,   sicque    paulatim 

25  herror  creuit  in  terra.  Sed  et  demones  semper  saluti  hominum 
inuidentes  eorumque  insistentes  perditioni,  ut  ceptum  herrorem 
tenacius  hominibus  imprimerent,  sumpta  humana  forma  nigro- 
mantiam  et  ydolatriam  docuerunt  ipsaque  deinde  intrantes  simula- 
cra  se  deos  simulabant  hominesque  aliquando  ambiguis  fallebant 

30  responsis,  quemadmodum  Delphicus  ille  Apollo  Pirrum  Epirotarum 
regem  ambiguo  decepit  uersu:  €Aio  te'  inquiens  eo  Eacida, 
Romanos  uincereposse5,  duplicem  includens  sensum :  quod 
scilicet  et  uincere  posset  Romanos  et  uinci  a  Romanis ;  quorum 
alterum,  si  bellum  fieret,  Pirro  sine  dubio  futurum  erat.  Postremo 

35  etiam  ipsi  tiranni  et  qui  in  criminibus  famosiores  extiterant  dii 


6  rat.  dedisti  OPpV.  —  7  uelim  L.  —  15  ei  subtiliter  Coni. 
G.  P.,  ei  simpliciter  L,  ei  summo  studio  0,  ei  suppliciter  Pp,  ei  si- 
milem  V.  —  16  uel  p.  pasc.  fehlt  OPpV  —  dolorem  OPpV.  — 
17  st.  salutare  L.  —  21  rei  mortis  et  mortem  OPpV.  —  34/35  Porro 
ipsi  t.  OPpV. 


—     103     - 

uocati  sunt.  Habes  enim  Saturnum  propriorum  uoratorem 
filiorum,  Iouem  patrem  de  regno  expellentem  et  nunc  quidem 
in  taurum,  nunc  in  cignum  iterumque  in  aurum  mutatum  adul- 
teria  cum  mulierculis  committentem,  habes  Martem  furantem, 
ebrium  Bacum  et  stertentem,  Venerem  autem  nunc  cum  Marte,  5 
nunc  cum  Vulcano,  nunc  cum  Anchise  aliisque  multis  forni- 
cantem.  Et  quomodo  deos  nomines,  quorum  uitam  et  actus 
imitari  erubescas  ?  Goluerunt  etiam  miseri  ipsa  elementa,  solem 
quoque  et  lunam  et  planetas,  que  omnia  pro  uoluntate  et  or- 
dinatione  conditoris  necessitate  mouentur  aut  stant.  Animalia  10 
etiam,  boues  et  asinos,  capras  et  simias,  ligna  quoque  et  cepe 
et  alia  coluerunt,  maxime  autem  Egiptii  quorum  stoliditas  quanta 
sit  patet.  Quid  etiam  liricus  noster  rex  et  propheta  David  de 
diis  tuis  sentiat  audi:  T)eus  autem  noster  in  celo  omnia 
quecumque  uoluit  fecit.  Simulacra  autem  gen-  15 
tium,  argentum  et  aurum,  opera  manuum  homi- 
num.  Oshabent,  etnon  loquentur:  oculos  habent 
et  non  uidebunt.  Aures  habent,  et  non  audient:  nares 
habent,  et  non  odorabunt.  Manus  habent,  et  non 
palpabunt:  pedes  habent,  et  non  ambulabunt:  non  20 
clamabunt  in  gutture  suo.  Similes  illis  fiant  qui 
faciunt  ea,  et  omnes  qui  confidunt  in  eis5,  id  est 
insensibiles.  Sed  et  alius  propheta  —  Ysaias  is  uocatur  — 
ydola  eorumque  cultores  deridens  ait:  Taber  lignarius 
succidit  lignum  et  medietatem  eius  conbussit  igni  25 
et  coxit  panes  et  pulmentum,  reliquum  autem  eius 
deum  fecit  et  sculptile  sibi.  Guruatur  ante  illud 
et  adorat  illud  et  obsecrat  dicens:  Libera  me,  quia 
deus  meus  es  tu.  Non  recogitat  neque  intelligit, 
ut  dicat:  Medietatem  eius  conbussi  igni  et  coxi  30 
super  carbones  eius  panes,  coxi  carnes  et  comedi, 
et  de  reliquo  eius  ydolum  faciam?  ante  truncum 
ligni  procidam?5  Alius  quoque  propheta :  T) i i ,5  inquit 
qui  celum  et  terram  non  fecerunt,  dispereant  de 
t  e  r  r  a.5  Sed  et  Flaccus  uester,  cum  quendam  deum  de  se  35 
loquentem  introduceret,   quid  aliud  quam  deos   tuos  irridebat? 

5  stridentem  OPpV.  —  7  nominas  OPp.  —  10  nec.  fehlt  OPpV 
—  mou.  astaroth  OPpV.  —  12  alium  will  K.  —  13  liricusj  lucanus 
et  proph.  OPpV.  —  14/15  Deus...  fecit  fehlt  OPpV.  —  15  autem  nur 

L.  —  17/23  oculos  hab insens.  fehlt  OPpV.  —  18/19  nares  .  .  . 

odor.  mit  St.  erganzt.  —  34  pereant  OPpV.  —  36  deridebat   OPpV- 


—     104     — 

e01im'  inquit  ctruncus  eram  ficulnus,  inutile  lignum, 
Gum  faber,   incertus  scamnum  faceretne  Priapum, 
Maluit  esse  deum.   Deusinde  ego,  furum  auiumque 
Maxima  formido;  nam  fures  dextra  cohercet 
5      Obscenoque  ruber  porrectus  ab  inguine  palus.' 

Lucinius:  Iam  eos,  ait,  deos  omnino  deserere  Ghristumque 
tuum  colere  persuaderes,  si  aliquem  de  philosophis  ipsi 
testimonium  dixisse  monstrares.  Sed  cum  tantum  de  ignotis 
nescio  quibus  hominibus   proferas   testimonia,  incertum   habeo 

10  uera  an  falsa  sint.  At  ille:  Certe,  ait,  recte  me  mendacii  ar- 
gues,  nisi  et  a  tuis  dicta  Ghristo  domino  testimonia  protulero: 
Et  primum  quidem  ad  Sibile  Tiburtine  scripta  mitto  te,  ubi 
quid  Augusto  sciscitanti  utrum  decretum  senatorum  deum  eum 
ac   dominum   appellare  uolentium  reciperet  responderit,   quale 

15  Ghristo  meo  testimonium  dederit  inuenies.  Triduo  enim  prius 
in  uigiliis  ac  ieiuniis  celebrato  Augustum  intra  secretarium  suum 
adiit  hec  inquiens:  eO  Gesar,  pro  certo  erit 

Judicii  signum  tellus  sudore  madescet, 
E  celo  rex  adueniet  per  secla  futurus, 

20  Scili]cet  in  carne  presens  ut  iudicet  orbem; 

Vnde  deum  cernent  incredulus  atque  fidelis.' 
Et  cetera  que  sequuntur  que  de   natiuitate  Ghristi,  passione  et 
resurrectione  et  futuro  iudicio  apertissime  leguntur.     Item   alio 
in  loco  ait:   Tilius   deus   deum   dedit    filiis   hominum 

25  colendum,  ipsum  autem  tuum  cognosce  dominum 
dei  filium  esse.5  Et  de  ligno  crucis  Ghristi  ait:  cO  terque 
quaterque  beatum  lignum  in  quo  deus  extensus  est.* 
Virgilius  quoque  uester,  inquam,  quia  nobiscum  facit  et  sentit 
de  Ghristo,  de  quo  illos  uersus:    'Iam  noua  progenies  celo 

30  demittitur  alto,'  quid  promebat  nisi  de  Ghristo  qui  post 
paucos  annos  nasciturus  erat  de  uirgine?  Vnde  ipsius  quoque  uir- 
ginis in  precedenti  uersu  mentionem  facit:  cIam  redit  etuirgo,' 
inquiens,  'redeunt  Saturnia  regna.5  Verba  queque  patris 
ad    filium:     cNate,    mee    uires,     mea    magna    potentia 

35  salus.'    Et  de  saluatore  in  cruce  pendente:  cTalia  perstabat 


1  tr.  e.  curuus  OPp,  tr.  e.  terrenus  et  V.  —  4  cohercent  Ppr 
arcebantur  0.  —  5  fehlt  OPpV.  —  6  eos]  me  L,  me  deos  deseren- 
dos  V.  Iam  inquit  deos  o.  desererem  Pp.  —  7  colendum  OPpV. 
12  primum  Coni.  Eb.,  primo  L,  fehlt  OPpV.  —  28  inquantum  OV. 
—  30  quid  fehlt  L.  —  30/31  post  p.  dies  OPpV.  —  35  solus  LpV. 


—     105     — 

memorans  fixusque  manebat.'  Mercurii  etiam,  Semele  filiir 
qui  a  uobis  mediator  deorum  et  hominum  falso  creditus  estr 
habetur  liber  qui  logos  telios  id  est  de  perfecto  uerbo  titulum 
habet,  ubi  se  hominem  mortalem  tantum  et  non  deum  aper- 
tissime  prodit  uerumque  mediatorem  dei  et  hominum  filii  dei  5 
Ihesum  Ghristum  futurum  pronuntiat:  cDominus'r  inquit,  cet 
omnium  factor  deus  secundum  fecit  dominum.  Quo- 
niam  ergo  hunc  fecit  primum  et  solum  et  unum, 
bonus  autem  ei  uisus  est  et  plenissimus  omnium 
bonorum,  letatus  est  et  ualde  dilexit  unigenitum  10 
suum  quem  primo  factum  dei  tanquam  unigenitum 
postea  appellauit.  Ego  autem  non  sum  filius  dei. 
Itemque  filius  benedicti  dei  atque  bone  uoluntatis 
cuius  nomen  non  potest  humano  ore  narrari.5  Sed  et 
magnus  Socrates  Athenis  altare  edificauit  titulum  inponens  •  15 
Ignoto  deo.  Qui  cum  deum  celi  solummodo  coleret  idolaque 
nec  saltem  nominare  dignaretur,  a  quinquaginta  tyrannis  cir- 
cumuentus  esse  legitur,  qui  tamen  eius  fortem  animum  nec 
prece  nec  pretio,  sed  neque  minis  ad  hoc  inclinare  potueruntr 
ut  uel  Iouem  aut  Mercurium  inuocaret,  sed  hoc  ydolum  esser  20 
illud  argentumr  illud  aurum  aut  lignum  aut  lapidem  dicebat. 
Vnde  postremo  in  carcere  potatus  cicuta  pro  fide  quam  in  deum 
habebat  interiit.  In  Egipto  etiam  antiquissimi  Heliopolitanorum 
pontifices  uirgineam  ymaginem  puerum  leuo  tenentem  brachio 
in  templo  suo  posueruntr  hoc  posteris  suis  dantes  signum  quod  25 
tunc  ydola  Egipti  corruerent,  cum  uirgo  que  filium  peperisset 
illud  intraret  templum.  Nato  autem  Ghristo  cum  uirgo  mater 
Herodem,  Iudee  prouincie  regemr  puerum  uolentem  occidere 
fugiens'  in  Egiptum  descendisset  intrassetque  templum,  statim 
ydola  quibus  plenum  erat  ante  eius  pedes  corruerunt.  Quod  30 
uidentes  sacerdotes  hominesque  ciuitatis  uirginem  ac  puerum 
diligenter  intuiti  sunt  similitudinemque  sue  uirginee  ymaginis 
ac  pueri  in  ipsis  deprehenderunt  expressam.  Venerati  ergo  sunt 
uirginem  et  puerum  ut  deum  adorauerunt.     Sed  et  Rome  tem- 


1/14  Merc.  narrari  fehlt  OPpV.  —  3  logostolios  die  Hss.  — 
7  f.  deorum  L.  —  11  tanquam  fehlt  L,  zugesetzt  mit  K.  —  15Socr. 
philosophus  OPpV  —  ponens  OPpV.  —  20  nominaret  die  Hss.  — 
21  dicebat  Coni.  Jbb.,  diceret  die  Hss.  —  22  in  c.  positus  cognita  f. 
OPpV.  —  23  helyopotanorum  0,  elyopotanorum  Pp,  eliopoetanorum 
V.  —  24  virginis  ym.  PpV  —  infantem  1.  V.  —  27  N.  ergo  OPpV. 


—     106     — 

pore  natiuitatis  Ghristi  templum  Pacis  et  Goncordie  corruit 
funditus,  in  cuius  superliminari  scripserat  Romulus  quod  non 
antea  corrueret  quam  uirgo  filium  peperisset.  Quod  utrum 
prophetando  dixerit  an  negando,  quasi  impossibile  esset  ruere 
5  templum  sicut  uirginem  parere  impossibile  uidebatur,  tu  uideris. 
Hoc  tamen  constat  quod  nato  Ghristo  de  uirgine  templum 
euersum  est.  Rome  etiam  trans  Tiberim  natiuitatis  ipsius 
tempore  fons  olei  erupit  de  terra  et  tota  die  defluxit  in  Tyberim, 
significans  uerum  oleum,  id  est  ueram  misericordiam,  de  terra, 

10  id  est  de  uirgine,  ortam  esse.  Passionis  quoque  ipsius  die 
tantus  factus  est  terre  motus  ut  lapides  scinderentur  soleque 
deficiente  facte  sunt  tenebre  super  uniuersam  terram  ab  hora 
sexta  usque  in  horam  nonam.  Vnde  et  Phlego,  olimpiadum 
egregius   disputator,    meminit  ita   dicens:  Anno   quarto  ducen- 

15  tesime  secunde  olimpiadis,  id  est  decimo  octauo  anno  Tiberii 
Gesaris,  magna  et  excellens  inter  omnes  que  ante  eam  acci- 
derant  solis  defectio  facta  est;  dies  ab  hora  sexta  ita  in  tene- 
brosam  noctem  uersus,  ut  stelle  in  celo  uise  sint  ac  terre  motus 
in  Bithinia  multas  Nicee   urbes  euerteret.     Quam  solis   defec- 

20  tionem  preter  morem  solitum,  id  est  .XIIII.a  luna  qua  semper 
Iudei  suum  celebrant  pascha  in  quo  et  Ghristum  crucifixerunt, 
omnes  tam  Grecorum  quam  Latinorum  philosophi  uidentes 
factam,  cum  semper  .XXX.a  aut  prima  luna  soleat  euenire, 
turbati  sunt  et  cum  nullam   aliam  inuenirent  rationem,   deum, 

25  nature  conditorem,   pati   dixerunt.     Sufficiunt  tibi  ista,   o  rex, 

an  adhuc  plura  desideras  a  tuis  Ghristo  proferri  testimonia? 

["  ucinius:  Vere,   ait,   sufficiunt.     Magna   certe  et  omni   uene- 

•U  ratione  digna  sunt  que   dicis,   sed  tenebre   quedam   crasse 

cordis  mei  obducte   oculis  lumen   ueritatis   me   plenius   intueri 

30  non  sinunt.  Et  ego,  ait  sanctus,  confido  in  domino  quod  hee 
cordis  tui  tenebre  lumine  sue  uisitationis  citius  illustrabuntur. 
His  autem  dictis,  ecce  iuuenis  nobilis  quidam  nuper  defunctus 
efferebatur  gentilium  ritu  extra  ciuitatem  concremandus,  quem 
magna   populorum   turba  clamantium   ac   flentium   sequebatur. 

35  Porro  Lucinius  audito  clamore  flentium   agnitoque   quod  funus 

2/3  in  c.  sup.  .  .  .  corrueret  fehlt  OPpV.  —  3  cum  virgo  OPpV. 
—  5  tu  uideris  L,  cum  iudeis  OPpV.  —  6  constet  quia  OPpV.  — 
12  un.  fehlt  L.  —  13  plego  P,  philego  V.  —  14  supputator  memi- 
nerit  L.  —  19  et  in  b.  multe  vrbes  euerse  sunt  OV.  —  23  solebat 
Pp.  —  25  cond.  fehlt  L.  —  26  des.  a  vero  chr.  0,  des.  a  nostro 
chr.   V.  —  27  o.  laude  et  uen.  OPp.  —  31  incitacionis  OV. 


—     107     — 

plangerent:  En,  ait,  o  reuerende  uir,  iam  omnem  de  corde  meo 
expellere  posses  incredulitatis  nebulam,  si  hunc  iuuenem  in  dei 
tui  nomine  resuscitare  ualeres.     Protinus  uir  sanctus  confidens 
de  Ghristi   uirtute   currit   iubetque   stare  feretrum  inuocatoque 
nomine  Ghristi  alta  uoce  clamat:  Adolescens,  in  uirtute  domini    5 
Ihesu   Ghristi    saluatoris   tibi    dico:    Surge    et   predica    populo 
potentiam  dei  magni.     Et  surrexit  qui  erat  mortuus  et   magni- 
ficabat  Christum,  hunc  esse  solum  deum  et  uerum  proclamans, 
ydola  uero  non  deos  esse   sed  demonia.     Fit  ergo  magnus  po- 
pulorum  concursus  laudantium  et  magnificantium  Ihesum  Chri-  10 
stum,  et  siccate  sunt  lacrime  plorantium  gaudio  subsequente. 
TDodem  autem  die  Lucinius  cum  magna  populi  parte  in  Ghristum 
•*-*  credens  baptizatus  est  nomenque  priscum  sibi  retinuit.    Inde 
uero    desiderans   uidere   Ghristi  apostolos,   regnum   illud   diues 
Sicilie  cuidam  amicorum  fidelissimo  ordinato  in  regem  dereliquit  15 
assumptoque    secum    uiro   sancto   tantum   Iherosolimam   pedes 
perrexit.     Verum    quid    post   hec   egerit,    utrum    apostolos   ad 
predicationem  gentium   secutus  fuerit  an  circa  loca   sancta  re- 
manserit,   incertum   habentes   hoc   certum   habemus    quod   ad 
regnum  suum  ulterius  non  rediit.     Aiunt  tamen   quidam  quod  20 
circa  natiuitatis  et  passionis  Ghristi  loca  sancta  usque  ad  finem 
uite  sue  manserit.   Quidquid  autem  egerit,  confidimus  in  eo  qui 
eum  et  ad  fidem  suam  uocauit  et  ad  loca  sancte  conuersationis 
sue  traxit,  quod  usque  in  finem  eius  actus  direxerit  eumque  in 
quietis  susceperit  mansionem.  25 

Hic  ergo  narrationi  mee  finem  imponens  lectorem  rogo  ne 
incredibilia  uel  impossibilia  me  scripsisse  contendat  nec  me 
iudicet  reprehensibilem,  quasi  eos  imitatus  sim  quorum  uitia  in 
libri  prefatiuncula  carpserim,  quia  non  ut  uisa  sed  ut  audita 
ad  delectationem  et  utilitatem  legentium,  si  qua  forte  ibi  sint,  a  30 
me  scripta  sunt;  quamquam  etiam  etsi  facta  non  sint,  fieri 
tamen  potuisse  credendum.  Geterum  autem  cogetur  nemo 
munus  habere  meum,  neminem  hec  legere   compello.     Verum 


9  Sic  ergo  OP.  —  11  plangencium  OPpV  —  g.  s.  propter  mira- 
culum  factum  Pp  —  13  patriscum.O,  patris  V  —  sibi  iugiter  Pp  — 
recipuit  0.  —  15  reliquit  OPpV.  —  19  incerti  sumus  OPpV.  — 
20  ultra  L.  —  21  sancta  fehlt  L.  —  23  uocauit  fehlt  L  —  sancte 
fehlt  L.  —  25  quietudinis  OPp,  quietam  V.  —  27  uel  imp.  fehlt 
OPp  V.  —  29  scripserim  OPp  V  —  30  ad  del.  audiencium  0  V.  —  ibi] 
tibi  Pp.V. 


—     108     — 

si  quis  malicia  aut  inuidia  magis  quam  iusto  zelo  succensus 
nostra  dampnat  nec  nostram  recipit  satisfactionem,  dicat  et  ipse 
michi  quomodo  magi  Pharaonis  uirgas  suas  in  colubros  mutauerintr 
quomodo  produxerint  ranas  de  paludibus,  quomodo  aquas  Nili 
5  uerterint  in  sanguinem;  dicat  et  ipse  michi  quomodo  Pythonissa 
prophetam  suscitauerit  Samuelem,  quomodo  etiam  Girce,  Solis 
filia,  Vlixis  socios  in  diuersa  transformauerit  animalia,  quod 
uere  factum  beatus  Augustinus  Ysidorusque  Hyspalensis  testantur. 
Et  cum  hec  negare  omnia  non  possit,  nostra  quoque  ut  recipiat 
10  necesse  est. 


1  i.  stilo  suspensus  V.  —  3/4  magi  .  .  .  pal.  quom.  fehlt  Pp  V. 
—  5  et  ipse  fehlt  L.  —  6  qu.  e.  crete  OpV,  crethe  P.  —  7  trans- 
mutauerit  OPpV.  —  8  Hysp.  fehlt  OPpV.  —  9  neg.  omnino  Pp  — 
non  possunt  OPp,  non  possint  V  —  recipiant  OPpV —  10  nec.  sit  L. 
SchluM  0:  Amen.  Explicit  historia  Guiusdam  Regis  nomine  dolo- 
pathos  et  lucinij  eius  filij.  SchluM  P:  Amen  amen  Amen.  Explicit 
vgl.  Einl.     SchluM  p:  Amen.     SchluM  V:  Et  sic  est  finis. 


—     109     — 


Index  nominum. 


Adam    101,4  (Adae  triplex  pec- 

catum) 
Eacides  102,31    (Pirrus,  Epiro- 

tarum  rex) 
Egiptus  terra  105,23.  29;  ydola 

Egipti  105,26 
Egiptii  103,12  (eorum  cultus  et 

stoliditas) 
Ethiops   71,25  (pellem  repente 

mutat) 
Etna,    mons  flagrans  96,30   (in 

quem  Empedocles  insiluit) 
Agamemno  88,2 (iugulatus a Gli- 

temnestra) 
Agrippa  11,16   (eius  filia  regis 

Dolopathos  fit  uxor) 
Alexandria  urbs   29,22   (fama 

specierum  eius) 
Amphion    99,16    Tebane    con- 

ditor  urbis 
Anchises  coniunx  Veneris  103,6 
Apollo  Delphicus  41,12.  102,30 
Arctos  sidus  23,8 
Aristotiles  philosophus  100,3 
Athene  urbs  105,15 
Augustinus  beatus  108,8 
Augustus     Gesar    4,1.   9;     7,4 

(divus).  8,15.  15,2.  98,24.  104, 

13.  16 
Bacus   deus    103,5    (ebrius    et 

stertens) 
Balaam  ariolus  12,29 
Belus  rex  102,14 
Bertrandus    Metensis    episco- 

pus  1,1 
Bithinia  terra  106,19 
Cesar   =   Augustus    imperator 

7,26.  8,2  sq.  (persaepe  =  im- 

perator) 
Cecropee  leges  98,12 
Christianus  92,15 


Circe,  Solis  filia  108,6  (Vlixis  so- 

cios  transformavit  in  animalia) 
Cleopatra  regina   29,26    (victa 

ab  Octaviano) 
Clitem(n)estra    39,28     (trucu- 

lenta).  88,2  (iugulavit  Agamem- 

nonem) 
Cupido  deus5,32(Cupidinistela). 

36,16  (eiusdem  iacula) 
David  rex  et  propheta  103,13 
Deianira  88,l(Herculem  veneno 

peremit) 
Dolopathos  rex  Sicilie  4,6  sq. 
Empedocles  philosophus  96,28 

(qui  in  Etnam  insiluit) 
Epicurus  philosophus  100,8 
Epirote  populus  102,30  (Pirrus 

Epirotarum  rex) 
Flaccus=  Horatius  poeta  1 03,35 
Fortuna  30,28.  31,3.  46,15 
Hebrei  populus  97,33 
Helena  36,9 
Heliopolitani    (incolae    urbis 

Aegypti)  105,23 
Henricus    dispensator   in  Alta 

Silva  monasterii  2,8 
Hercules  88,2    (veneno  a  De- 

ianira  peremptus) 
Herodes  (Iudaeae  rex)  105,  28 
Hesperius   30,8    (in  Hesperias 

undas  se  recipit  Phoebus).  77,1 

(sol  Hesperias  tingit  undas) 
Homerus  poeta  28,2 
Oratius  poeta  2,35.  99,12 
India  terra  29,22  (lapides  gem- 

masque  nutrit) 
Ysaias  propheta  103,23 
Ysidorus  Hyspalensis  108,8 
Israeliticus  populus  12,29 
Hitalia  terra  4,1 
Iherosolima  urbs  107,16 


110     - 


Johannes  frater,   in  Alta  Silva 

monachus,   auctor  huius  opus- 

culi  1,2 
Judea  provincia  105,28 
Judeus  92,15;  Judei  91,30 
Juno  dea  41,12 
Jupiter    41,12.    54,21.     103,2. 

105,20;   Jouis  templum  28,15. 

29,32 
Libo,  puteal  Libonis  46,2 
Lucifer  sidus  23,8 
L  u  c  i  n  i  u  s ,  regis  Dolopathos  filius 

13,1  sq. 
Mantua  (urbs  Siciliae)  14,2.  91,2 

(ubi  Virgilius  noster  nascitur  et 

sepelitur) 
Mars  deus  5,31.  103,4.  5 
Martialis  gladius  7,17 
Medea  39,12.  27  (saeva) 
Mercurius  deus  41,12.  105,1.20 
Minerua  dea  2,5  (Minervae  re- 

gula) 
Mors  31,6 

Moyses  propheta  98,2 
Muse  nouem  28,3 
Natura  36,28 
Nicea  Bithinie  urbs  106,19 
Nilus  flumen  108,4 
O  c  t  a  u  i  a  n  u  s  29,26  (de Gleopatra 

triumphans) 
Oriens    36,10    (commotus    pro 

Helena).  93,34  ortus  deliciarum 

plantatus   a    deo    in    Orientis 

capite 
Orpheus  poeta  99,14 
Pactolus  flumen  29,21  (trahens 

aureas  arenas) 
Palernum,urbsSicilie  12,5.26,5. 

91,2;  Palernitanum  25,28 
Pax,  templum  Pacis  et  Concordie 

Rome  106,1 
Pharao  rex  108,3  (magi  Phara- 

onis) 
Phlego     olimpiadum     egregius 

disputator  106,13 
Phebus  =  sol  23,8.  26,27.  30,8 
Plato  philosophus  13,23.  93,10. 

94,30.  100,6 
Pluto  deus  11,12 
Priapus  104,2 


Priscianus   grammaticus   3,33 

(Prisciani  regulae) 
Prometheus  99,9    (qui  primus 

homines  fecit) 
Pirrus  Epirotarum  rex  1 02,30  sq. 
Pythonissa     108,5     (suscitavit 

Samuelem  prophetam) 
Quintillianus  rhetor  3,34  (flo- 

rigeri  eius  hortuli) 
Roma  urbs  14,1.  29,25.   105,34 
Romanus  44,22  sq.;     Romani 

4,1  sq.;    Romane  leges  42,30. 

66,29;    porta   Romana   26,13. 

27,11.    28,9    (Palerni    urbis); 

Romana  urbs  70,13 
Romulus  rex  106,2 
Samuel  108,6 
Saturnius      104,33      (Saturnia 

regna) 
Saturnus  deus  103,1 
Semele  Mercurii  mater  105,1 
Sicilia  terra  4,9  sq. 
Siculi  33,6  (Siculorum  tormenta) 
Socrates  magnus  105,15  Athe- 

nis    altare    edificauit    titulum 

inponens:  Ignoto  deo 
Sol,  Circes  pater  108,6 
Stoyci  philosophi  100,12 
Sib^ila  Tiburtina  104,12 
Tartarus  2,33 
Tales     Milesius     philosophus 

100,7 
Tebanus  99,16  (Thebana  urbs) 
Theophrastus      philosophus 

88,22    (in  libro  aureolo  ponit 

mulieris  impedimenta) 
Thyesteus  77,7  (Thyestea  cena) 
Tiberis  flumen  106,7.8 
Tyberius  Cesar  91,23.  106,15 
Troiani  4,5 
Tullius  =  Cicero  orator  3,34; 

facundia  Tulliana  28,2 
Vlixes  108,7 
Venus    dea   5,32.    34,30.    35,6. 

36,20.   41,12.  103,5;  Uenerius 

usus  34,8.  35,26 
Virgilius  sapiens,  Lucinii  nostri 

magister  14,1  sq. 
Virgilius  poeta  102,8.  104,28 
Vulcanus  deus  103,6. 


—    111   — 


Anmerkungen. 


1,20  secundum   domini  dictum. 

Matth.  8,20  (Vulg.) 
1,24  Juvenalis  Sat.  VI  165 
2,35  Vgl.  Hor.  Epist.  I  18,9 
5,19/21  Vgl.  Psalm  64,14.   Induti 

sunt  arietes  ovium,    et   valles 

abundabunt  frumento 

5.23  Vgl.  Joel  2,24.  Et  imple- 
buntur  areae  frumento,  et  re- 
dundabunt  torcularia  vino  et 
oleo 

5.24  lacte  et  melle  manabat  regio. 
Vgl   Num.  16,13  u.  a. 

5,27  trisulcis  linguis.     Vgl.  Verg. 

Georg.  III  439;  Aen.  II  475 
9,7/9  Ov.  Rem.  amoris  V  81   u. 

91 92 

12,29/30   Vgl.   Num.  22,28—30; 

23  7 
17,8Quelle? 
17,30  Ausspringen  der  Augen  in- 

folge  Gifttranks,  vgl.  Mafimann, 

Kaiserchronik  III  827.  830 
23,21  Vgl.  Hor.  Od.  I  3,8.    Ov. 

Trist.  I  2,44;  IV  10,32 
24,32/34  Vgl.Psalm  54,16;  138,7 

— 10;'Num.  16,30 
28,8  Quelle? 

31,4/5  Ov.ExPonto  IV  3,35— 36 
31,6/7  Vgl.  Hor.  Od.  I  4,13-14 
31,15/16  LucaniPharsalial  70—71 

33.7  Vgl.  MaHtmann,  Kaiserchronik 
III  748 

37,26  Vgl.  Phaedrus  IV  19.   Disc. 

clericalis,  exemplumV(ed.  Hilka- 

Soderhjelm) 
38,10/13  Hor.  Od.  I  13,5—8 
39,16  Verg.  Aen.  IV  569 

39.20  Quelle? 

45.8  Verg.  Aen.  II  1 
45,17/19  Hor.  Arspoet.  163—165 

45.21  Vgl.  Hor.  Ars  poet.  162 


46,2  Vgl.  Hor.  Epist.  I  19,8 

46,19/20  Quelle? 

72,19/20  Vgl.  Verg.  Ecl.  III  93 

73.6  Ov.  Her.  VII  6. 

77.7  Vgl.  Ov.  Ex  Ponto  IV  6,47; 
Met.  XV  462 ;  Hor.  Ars.  poet.  91 

84,7  Vgl.  Alex.  Neckam,  De  na- 

turis  rerum,  p.  100  (ed.  Wright) 
93,27/29  Ov.  Met.  I  84—86 
96,28/30  Vgl.  Hor.  Ars  poet.  464 

— 466.   Auch  Dissuasio  Valerii 

ad  Rufinum   philosophum   ne 

uxorem  ducat,  z.  B.  bei  Walter 

Mapes,  De  nugis  curialium,  ed. 

Wright  1850,  p.  143 
99,12/18  Hor.  Ars  poet.  391—396 
99,19/26  Hor.  Sat.  I  3,99-106 
100,32  Quelle? 
102,9  Servius   zu  Verg.  Aen.  II 

715;  Statius  Theb.  III  661 
102,14  Vgl.  Cvrillus  Alex.  adver- 

sus  Julian/(Paris  1638)  VI 110 
102,31  Vgl.  Vahlen  zu  Ennius  p. 

30  sq.  Quintil.  Instit.  VII  9,6 
103,  11/12   Vgl.   Plin.   nat.   hist. 

XIX  6 
103,14/22  Psalm  113,3—8 
103,24/33  Vgl.  Jesaias  44,13—19 
103,33/35  Jeremias  10,11 
104,1/5  Hor.  Sat.  I  8,1—5 
104,18/21  Vgl.  Mirabilia  Romae, 

ed.  Parthey,  Berlin  1869,  p.  33. 

Rzach,  Oracula  Sibyllina,  Vin- 

dobonae  1891,  p.  153. 
104,24/26  Vgl.  Rzach,  1.  c.  p.  88. 
104,26/27  Vgl.  Rzach,  1.  c.  p.  132. 
104,30  Verg.  Ecl.  IV  7 
104,33/34  Verg.  Ecl.  IV  6 
104,35/36  Verg.  Aen.  I  664 
104,36  Verg.  Aen.  II  650 
105,3  Gemeint  ist  die  Schrift  des 

Hermes   Trismegistos,   die  Jo- 


-     112 


hannes  wohl  aus  Lactantii  div. 
institutiones  kannte.Vgl.die  dem 
Apuleius  beigelegte  lat.  tFber- 
setzung  (ed.Hildebrand,  II  279), 
sowie  Pseudo-Augustini  Trac- 
tatus  adversus  Vhaereses,  cap.  3 
(Augustini  Opera,  Antwerpiae 
VIII  (1700),  Appendix  p.  3),  wo 
die  Stelle  105,6/14  fast  gleich 
lautet.    Vgl.  Rzach,  1.  c.  p.  158. 

105,13/16  Vgl.  Acta  Apost.  27 
22 23. 

105,23  sq.  Vgl.  Thilo,  Codex  apo- 
cryphus  Novi  Testamenti,  Lip- 
siae  1832,  I  398  (Historia  de 
nativitate  Mariae  et  de  infantia 
Salvatoris,  cap.  22—23) 


106,1  sq.  Vgl.  Mirab.  Romae,p.55 
106,7  sq.   Vgl.  Eusebii  Pamphili 

Ghronica,  ed.  Scaliger,  Lugduni 

Bat.  1606,  p.  153;    Petrus  Co- 

mestor,    Hist.  scholastica,  Ev. 

cap.  5. 
106,11  Matth.  27,51-52;  Marcus 

15,33;  Lucas  23,44—45 
106,13  Vgl.  Hieronymus  in  Phle- 

gonte.  Speculum  humanae  sal- 

vationis  8 
108,3  Vgl.  Exodus  7,9—22 
108,5  Vgl.  I  Reg.  28 
108,6/8  Vgl.  S.  Augustini  de  ci- 

vitate  Dei  XVIII,  17—18;  Isi- 

dori     Hispal.    Etymologiarum 

VIII  9. 


Corrigenda. 


1,14  1.  resplenduit  (Klausel). 

31,3  war  nicht  als  Zitat  zu  drucken. 

59,28  1.  musicorum. 

70,30  1.  contrarium. 

77.27  1.  lassitudinem,  defectum  cordis 

93.28  Komma  zu  tilgen. 

Anm.  Die  Betrachtung  der  sprachlichen  und  satzrythmischen 
Zuge  (Klauselgesetz,  von  G.  Paris,  Romania  II  496  gestreift),  mufite 
aus  Raummangel  unterbleiben. 


M 

<£> 

O 

M^fe 

M 


•P 

(D 
•H 
P, 

d 

CQ 


THE  1NSTITUTF.  OF  WFDIAFVAI  STIMES 

10  EtMSLEY  PLACE 

TORONTO  6,  CANADA, 


^